De vier werelden: 

overheid kapitaal economie consumenten

Het is uit mijn overpeinzingen duidelijk dat ik geen aanhanger ben van de QE en lage rente monetaire politiek van de centrale banken die, zo denk is, meer gericht is op de kapitaalmarkt dan op de echte economie en zelfs uitgelegd zou kunnen worden als wisselkoers beïnvloeding .

Bijgedrukt geld wordt ongericht in de wereldeconomie gepompt en de lage rentetarieven met die money glut, overvloed aan geld, leiden te snel naar overgrote staatsschulden bedrijfs en persoonlijke schulden en dreigen bubbles, opgezwollen blazen, te veroorzaken die met nare gevolgen kunnen barsten zoals we in 2008 hebben gezien.

De laatste jaren en nu nog sterker denk ik te zien dat men van die lage rente afhankelijk is geworden, een renteverhoging zou al snel tot problemen bij aflossen en rentebetalingen  leiden.

Men spreekt dan van de “debt trap” waaruit het moeilijk ontsnappen is, als dat nog kan.

De FED is dan ook snel van “tightening” , renteverhogingen en afbouwen money glut, moeten terugkomen en de ECB heeft het zelfs niet geprobeerd.

Nu willen de centrale banken, althans de meerderheid van de leden, desondanks zelfs weer tot renteverlagingen en zelfs bijdrukken en opkopen  overgaan of ermee doorgaan al zijn ze ervan overtuigd dat alleen de landen zelf met hun eigen fiscale politiek hun economie efficient kunnen stimuleren.

Ze worden daarbij ook ondereling beïnvloed door het wisselkoers effect dat de monetaire politiek heeft.

Dit keer denk ik echter in mijn overpeinzingen hoe ik deze wereld van geld zie.

Als leek zie ik daar vier, van elkaar afhankelijke  maar ook deels in zichzelf gekeerde afzonderlijk systemen.

Natuurlijk simplificeer ik daarbij, maar het lijkt mij, als leek, beter het bos te proberen te zien dan me te verliezen in de bomen.

·     De overheid: stuurt kapitaal en handel en industrie door monetaire (geld scheppen en rente bepalen) en fiscale politiek (belasting, heffingen, subsidies, regelgeving).

·     De kapitaalmarkten verschaffen geld aan de echte economie

obligaties (=schuldeisers) aandelen (mede eigenaren) maar lijken meer gestuurd t worden door de monetaire politiek van de centrale banken dan door de echte economie.

·     De echte economie, handel en industrie: aanschaf, produktie, bewerking, afzet, (aanbodkant).

·     De consumenten, eindgebruikers (vraagkant).

Deze systemen worden verbonden door allerlei geldstromen die ze, in ideale omstandigheden, onderling in evenwicht houden.

Hieronder een schema dat die geldstromen tussen de verschillende systemen schetst, inclusief de “outsourcing”.

Zwarte lijn goederenstroom, rode lijnen geldstromen.

Dikke lijnen geven de goederen en geldstroom bij outsourcing van productie, de eigen economie wordt omzeild.

Duidelijk is hoe de invloed van outsourcing is  op de eigen economie.

Met de productie verdwijnen niet alleen de arbeidsplaatsen en de industrie infrastructuur maar ook belasting inkomsten ervan voor de staat en wordt sociale zorg voor de werklozen nodig.

Bovendien worden de ondernemingen die outsourcen afhankelijk van de buitenlandse supply lines.

Ook is duidelijk dat de gehele keten van  gebeurtenissen berust op wat de natuur ons biedt. Daarover later meer.

Globalisering, Centrale Banken 

en de Groeiende 

Ongelijkheid tussen Kapitaal en Loon.

Mijn overpeinzingen dit keer volgen logisch (althans, zo denk ik), op vorige overpeinzingen.

Ben ik een voorstander van de Europese Unie?

Zeker, want gezamenlijk vormen de lidstaten een machtig handelsblok dat zich kan meten met de USA en de machtige handelsblokken in de wereld met daarbij de aanstormende zoals Indonesië.

Daardoor kan het handelsovereenkomsten sluiten met deze handelspartners op voet van gelijkheid en zo goede voorwaarden verkrijgen.

Maar ben ik ook een voorstander van een Europese Superstaat, een Federaal Europa met ondergeschikte lidstaten gecentreerd in Brussel.

Nee, zeker niet, ik ben van mening dat alleen wat onmogelijk  decentraal kan gebeuren centraal moet en dat de vrije markt van goederen en diensten de kern van de EU uitmaakt.

De lidstaten blijven politiek zelfstandig.

Dat verklaart de Brexit want het VK wil wel de vrijhandelszone maar niet de groeiende politieke macht van Brussel en vreest voor het EU lidmaatschap van een steeds overheersender Brussel.

Als economische macht staat Britain op de tweede plaats in de EU na Duitsland en is dus niet zomaar een van de achtentwintig lidstaten, brengt 15% op van het GDP van de EU (Nederland: 0.5%).

Met een harde Brexit zou dus de EU bijna 1/6 deel van zijn economische  potentie verliezen.

Daarom hoop ik op een oplossing van de Brexit tussen het VK en de EU die voor beide aanvaardbaar en voordelig is.

Daarom hoop ik ook dat dat slepende conflict tussen eindstadium EU als superstaat of zelfstandige staten met enkele centrale thema’s opgelost wordt zodat elke lidstaat weet wat de definitieve stand van zaken is.

De EU is een economisch machtsblok en sluit met potentiële handelspartners, andere landen of handelsblokken in de gehele wereld handelsovereenkomsten met bijkomende voorwaarden.

Ongereguleerde globalisering bestaat zo niet, douanerechten en allerlei heffingen beschermen de landen daartegen met de WTO die waakt tegen uitwassen.

Deze globalisering kan echter een ongelijkheid van inkomen uit loon en uit kapitaal veroorzaken veroorzaakt door "outsourcing".

Door de productie van halffabrikaten of eindproducten of diensten te laten plaatsvinden in lage lonen landen kan men een flinke kosten besparing op de eindprijs verkrijgen.

Een gevolg hiervan is dat arbeidsplaatsen in het eigen land worden opgeheven en er arbeidsplaatsen in de lage lonen landen worden geschapen.

Daar worden lonen en vaak lagere belastingen betaald.

Een tweede gevolg is dat de productiekosten worden verlaagd en bij gelijkblijvende verkoopprijs in het eigen land de winstmarge toeneemt en de eigenaren (aandeelhouders) profiteren.

De totale economie in het eigen land vermindert dus en de economie in het lage lonen land groeit.

De koopkracht in het eigen land neemt deels toe (aandeelhouders) en deels af (ontslagen werknemers).

De post manufacturing neemt in volume af en moet worden opgevangen door service, dienstverlening om de arbeidsmarkt in stand te houden, waar de lonen vaak lager zijn dan in manufacturing.

Voor de staat betekent dit overigens lagere belastinginkomsten en grotere uitgaven voor de sociale zorg en hogere staatsschulden.

Voor de lage lonen landen betekent het een groeiende economie met hogere belastinginkomsten en toenemende welvaart waardoor ook daar tenslotte de lonen zullen stijgen en nieuwe lage lonenlanden moeten worden gezocht voor de nodige supply lines.

Een volgende factor in de inkomensongelijkheid komt voor uit de losse geldpolitiek van de centrale banken.

Door de rente laag te houden kunnen ondernemingen tegen lage en soms verwaarloosbare  rentekosten geld lenen waarmee ze twee dingen kunnen doen: investeren om de productiecapaciteit op te voeren of te optimaliseren of om de productiekosten te verlagen en zo de winstmarge te vergroten en deze de aandeelhouders ten goede laten komen en niet om de lonen te verhogen.

Daarbij in aanmerking nemen dat ondernemingen alleen geneigd zijn te investeren als zij daartegenover een grotere omzet kunnen verwachten.

Maar als de koopkracht niet stijgt door stagnerende lonen en teruglopende  arbeidsmarkt (door bijvoorbeeld outsourcing) dan zal de omzet niet stijgen en zullen zij niet investeren.

Deze inkomensongelijkheid leidt bij ons sociale klimaat enerzijds tot steeds hogere lasten voor de grote midden klasse die in de productie sector werkzaam is of was want daar is het meeste geld te behalen bij gelijkblijvende of zelfs door inflatie verminderde lonen waardoor deze middenklasse krimpt en zelfs zou kunnen verdwijnen.

Ik zie in de handelspolitiek van de USA of moet ik zeggen Trump, gericht op het meer in balans brengen van de handelsbalans, als ultiem doel zoveel mogelijk geëxporteerde productie naar de USA terug te halen.

Door heronderhandelen van bestaande handels akkoorden en opleggen van invoerrechten zou de kosten balans tussen eigen productie en importen in evenwicht kunnen komen en dus weer opbouwen van het productieapparaat in de USA ten goede komen.

Een vermindering van de globalisering en terug naar de nationale markt, zo autarkisch mogelijk, waarbij het bezit van grondstoffen uiterst belangrijk is.

Een onzekere factor hierbij is de robotisering.

Mocht het inderdaad zo zijn dat een hoog percentage van de huidige menselijke arbeid door robots zal worden overgenomen dan zijn in plaats van arbeidsloonkosten  de energiekosten een doorslaggevende factor voor de locatie van productie.

Dan zal ook de gehele sociale en belasting wetgeving moeten worden aangepast.

Dan staat alles op zijn kop.

Maar zal het ooit zover komen?

Maar uiteraard zijn deze speculaties alleen maar de overpeinzingen van een geïnteresseerde oude gepensioneerde leek.

De G7 en Jackson Hole, 

economie en milieu

Mijn overpeinzingen dit keer gaan over de vrees voor een komende recessie aangewakkerd door de inverted yield curve en de geringere groei en over het verband tussen economie en milieu, die niet gescheiden van elkaar kunnen worden gezien.

Neem in Nederland de economische projecten die niet  uitgevoerd kunnen worden doordat zij niet voldoen aan aantoonbare directe compensatie voor de nitraat (NO2) uitstoot die ze (indirect) veroorzaken.

Dit weekend vergaderen de G7 leiders in Biarritz en de centrale banken in Jackson Hole van donderdag tot zondag.

In Biarritz is het de politiek die over onze ook economische toekomst vergadert, in Jackson Hole zijn het de bankiers die de wereld monetaire politiek bespreken en op elkaar afstemmen.

En monetaire politiek kan niet compenseren wat de lidstaten met hun fiscale politiek zouden moeten doen om hun economie te stimuleren, zo lees ik hier en daar.

G7 contra Jackson Hole.

Beide bijeenkomsten in een tijd waar globalisering onder druk staat van nationale handelsbalansen, van Brexit en langzamer China en een tijd na de QE en renteverlagingen door centrale banken gevoerd ter stimulering van de economie waarvan de groei nu weer afneemt en velen zelfs in de komende jaren een recessie vrezen.

Zullen de bankiers weer hun QE en rentewapens inzetten.

Hebben die dan de laatste tien jaren niet de gewenste uitwerking gehad.

En zullen zij dit keer, indien volgens de bankiers nodig, wel die gewenste uitwerking hebben?

En is de situatie zo zorgelijk als gevreesd wordt.

De groei van de wereldeconomie werd in juli j.l. door het IMF geschat op 3.2% in 2019, 3.5% in 2020, eurozone 1.3% en 1.6% (1.2% en 1.4% door de Europese Commissie), USA 2.6% en 1.9%.

Duidelijk lager dan in 2017 maar niet onrustbarend als men  de strubbelingen door Brexit onzekerheid, minder globalisering, handelsoorlog en mede daardoor  China’s lagere groei als oorzaken ervan in acht neemt.

Meer symptomatisch dan structureel.

Goed, in Duitsland krimpt de industrie maar dat is gezien de overgang van fossiel naar duurder elektrisch en CO2neutraal en door de onzekerheid en de scherpe milieu eisen voor de autobranche en alle eraan toeleverende bedrijven wel begrijpelijk in een zo sterk industrie en export georiënteerd land.

Flash France and Germany

Zowel in de gehele eurozone als in Frankrijk en Duitsland is er in augustus een hogere groei voorzien dan in de maand juli.

Wel toont de industrie in Duitsland een doorgaande daling.

Natuurlijk geringere groei dan in 2017 maar geen krimp.

Wel de vrijwel zekerheid dat lage rentepercentages (hoewel hoger dan de 0 en negatief van de ECB) lange tijd blijvend zullen zijn.

Waarom staan de centrale banken dan bij wijze van spreken in de rij om die al lage rente nog verder te verlagen en geld bij te drukken om waardepapieren op te kopen.

Duitsland staat klaar om zijn economie te stimuleren met 50 Miljard euro.

Die kunnen doelmatiger gebruikt worden dan de ECB kan doen met ongericht geld aan banken ter beschikking stellen.

Bijvoorbeeld door belastingverlaging de consumptie te verhogen, de verouderde infrastructuur aan te pakken.

Duitsland kan dat doordat zijn begroting neutraal is en de staatsschuld weliswaar iets hoger dan de EU toestaat maar er ruimte genoeg is en de rentelast zelfs 0% rente bedraagt voor een lening van 0.8 miljard euro met een looptijd van dertig jaar (hoewel de bedoeling was een 2 miljard euro lening).

Dat in tegenstelling tot een aantal andere eurolanden die zo’n grote bestaande staatsschuld hebben dat meer schuld, al is het tegen lage rente,  onverantwoord zou zijn.

Waar weer tegenover gesteld kan worden dat de rentelasten voor euro obligatie leningen zo laag zijn, ook voor hoge schuldenlanden, dat deze ook bij nog grotere schulden op te brengen zijn en leningen met een looptijd van 50 jaar of zelfs langer zeer lang respijt bieden.

Maar eens in de toekomst zullen ze toch afgelost moeten worden.

Nederland wil, naar ik lees, een andere weg volgen, de oprichting van een investeringsfonds van ca 50 miljard euro’s (te vullen met leningen tegen lage of nul rente of lager).

Ook Nederland heeft een positieve begroting en lage staatsschuld.

Dat maakt het zonder problemen mogelijk.

Maar ook Italië met zijn hoge schuldenlast wil deze weg inslaan.

Dat zijn voorbeelden van de inbreng van de fiscale politiek in de lidstaten.

Wat de centrale banken kunnen bewerkstelligen is voornamelijk de rente laag houden zodat de fiscale nationale schulden betaalbaar blijven.

Geld bijdrukken met obligatieopkoop en zo ongericht geld in de wereldeconomie pompen tegenover met door de landen geleend geld gericht bepaalde economie versterkende en koopkracht verbeterende projecten in gang zetten.

In ieder geval weg van de knellende austerity in de landen en ongerichte geldverruiming door de centrale banken.

Dichter bij de Modern Monetary Theory (en ook zijn dreigende inflatie gevaar).

Maar tegen de EU verdragen.

In Biarritz zijn het de G7 landen, Canada, Frankrijk, Duitsland, Italië, Japan, het VK en de VS (Rusland is buitengesloten) die vergaderen

Economisch machtige landen.

In Jackson Hole de centrale banken van de machtigste wereldlanden.

Maar nauwelijks vertegenwoordigingen van de arme en de opkomende landen.

Maar in een wereldomvattend verband moet het voor iedereen, zo denk ik, duidelijk zijn dat economie en milieu op gespannen voet leven.

Neem de wereldeconomie die de komende jaren met meer dan drie procent groeit.

Die groei brengt uiteraard een grotere vraag naar energie met zich mee, energie die economisch gezien tegen de laagst mogelijke kosten opgewekt moet worden.

Want het productiekosten aspect speelt een grote rol in de economie van opkomende landen.

Het opwekken van die meerdere energie veroorzaakt weer een grotere uitstoot van CO2.

Juist in die groei landen waar de bevolking snel toeneemt en de economische  groei relatief hoog is, is er nauwelijks CO2 neutrale energieopwekking;  tenslotte zelfs in onze technisch hoogontwikkelde  landen zijn fossiele brandstoffen ook nog steeds onmisbaar voor de totale energie opwekking.

Dit lijkt mij als eenvoudige leek een zorgelijke gedachte.

En dan gaat het over meer dan alleen de CO2 uitstoot.

Economische groei en milieu in onderling verband.

Een gedachte die bij de G7 en Jackson Hole wel niet op de agenda zal staan, behoudens het vasthouden aan het Parijse klimaat accoord.

Maar, zoals altijd zijn dit alleen maar de overpeinzingen van een bejaarde gepensioneerde volslagen leek

Geld lenen kost geld

Geld sparen kost geld

De Handelsbalans

En

De wisselkoersen

In mijn leken visie zijn vaak de dingen niet helemaal zoals ze op het eerste gezicht lijken maar gaat er meer achter schuil.

Maar die lekenvisie kan uiteraard de plank ook volkomen misslaan.

Zo gaan mijn overpeinzingen dit keer over die renteverlagingen die voor de gepensioneerden zulke grote gevolgen kunnen hebben.

Lange overpeinzingen voor de vakantietijd.

Voor het jaar 2000 toen de euro werd ingevoerd zou de titel van deze overpeinzingen een waanzinnige opmerking zijn geweest.

Geld sparen bracht immers meer rente op dan de inflatie die de waarde verminderde.

In 2020 zal het echter een normale toestand weergeven.

Natuurlijk kost het als burger en bedrijf (behalve de erg grote) geld om de rente op leningen te betalen.

Ook voor landen buiten Europa geldt dat.

Maar binnen de eurozone zijn er al drie landen die geld, een rentepercentage,  er bij cadeau krijgen als ze tienjarige obligatie leningen uitschrijven.

Een negatieve rente.

En rente op spaargeld in de eurozone  is 0 of vrijwel 0  en zou binnenkort  wel negatief kunnen worden.

Dat wil zeggen dat de spaarder (en pensioenfondsen en ieder die van spaargeld afhankelijk is) niet alleen de waardevermindering van het spaargeld door de inflatie ondergaat maar ook nog rente aan de bank zou moeten betalen voor dat spaargeld.

Dat wil look zeggen dat er komend jaar In ons land al flinke kortingen dreigen op de pensioenen.

Dat alles vindt plaats als direct gevolg van de al sinds 2008 lopende geldverruiming en renteverlagingen door de Centrale Banken bedoeld om de echte economie te stimuleren en groei te bevorderen.

Met als bijkomstige omstandigheid nu dat de schulden van de eurolanden, door die overvloed aan geld en lage of geen of negatieve rentekosten die lenen zo aantrekkelijk maken veel te groot zijn geworden.

Of nu de eurozone economie is gestimuleerd of ten koste van die hoge schulden in stand is gehouden blijft voor mij de vraag.

Wat wel bijna zeker is dat ondanks die 2.6 biljoen euro en renteloosheid nog meer geld bijdrukken om waardepapieren te kopen en verlagen van de rente tot verder negatief, - 0.5% (nu – 0.4%) bijvoorbeeld onvermijdelijk lijkt.

Althans, dat lees ik hier en daar.

Het een of het ander of beide.

Al zou de ECB de rente niet willen verlagen, dan wordt hij er toch door gedwongen omdat vele andere centrale banken het al hebben gedaan of gaan doen.

Met dat verschil dat die banken de rente niet tot onder de nul procent behoeven te laten zakken.

Want daar is de rente nu nog behoorlijk boven de 0% er blijft er dus positieve ruimte.

Maar waarom gaan al die centrale banken nu achter elkaar met de FED als eerste die rente verlagen?

Terwijl er in de USA helemaal geen noodzaak voor is, groei 2.1% op jaarbasis, werkloosheid onder de 4% en de belastingverlagingen stimuleren de echte economie (hoewel ze de staatsschuld tot boven 105% brengen, maar dat is met de lage rentestand nu geen probleem).

Graaf dieper en ik geloof dat je dan tenslotte uitkomt bij de import en de export.

Altijd al is er handel geweest tussen landen om grondstoffen en goederen die niet in het land zelf verkrijgbaar waren te importeren en daartegenover grondstoffen en goederen die andere landen niet zelf hadden te exporteren.

En na de oorspronkelijk ruilhandel is van oudsher altijd geld gebruikt om die importen te betalen en die exporten te laten betalen.

Goederen en grondstoffen werden dus aan geld gekoppeld.

En consumenten zijn bereid om in plaats van nationaal geproduceerde goederen geïmporteerde te kopen indien die goedkoper zijn

Dat gaat goed zolang de waarde van de invoer gelijk blijft aan die van de uitvoer.

Maar is er een onbalans dan moet deze hersteld worden.

Dan ontstaan er schulden of vorderingen die niet blijvend van aard kunnen zijn.

In het ergste geval moet een land dan de munt devalueren waardoor de import duurder wordt en de export goedkoper zodat de balans hersteld wordt en de schuldeisers met een strop worden opgezadeld.

Devaluatie is vroeger in de landen van Europa geen uitzondering geweest maar vaak voorgekomen.

Binnen de eurozone is een devaluatie nu onmogelijk geworden door de gezamenlijke munt, de euro.

De gehele eurozone zou kunnen devalueren maar niet de afzonderlijke lidstaten.

Dat is volgens sommigen een van de oorzaken van het zo stroef functioneren van de eurozone.

Maar dat als losse opmerking.

Het is dus voor landen noodzakelijk om methodes te vinden om een evenwichtige (of liefst positieve) handelsbalans tot stand te brengen.

Dat valt in de praktijk niet mee, de USA bijvoorbeeld heeft een permanent negatieve handelsbalans van nu 55 miljard dollar (35 in 2001).

De eurozone heeft een overschot op de handelsbalans van nu 23 miljard euro (sinds 2013 steeds positief, daarvoor sinds 2000 afwisselend negatief/positief).

De EU heeft een overschot op de current account van 45 miljard euro.

China heeft sinds 2000 vrijwel constant een overschot dat nu is uitgegroeid tot 45 miljard dollar.

Dit zijn, zo geloof ik de belangrijkste voorbeelden.

Terwijl onder Bush en Obama geen maatregelen werden genomen om dit blijvende tekort te verminderen of weg te werken is sinds Trump president is dat wel het geval.

De USA moet een betere concurrentiepositie verwerven dan nu het geval is om zo dat tekort op de handelsbalans te verkleinen.

Trump is van mening dat om dat te bereiken de handelsverdragen door de USA gesloten open moeten worden gebroken en opnieuw onderhandeld.

Uiteraard voelen de andere partners in deze verdragen daar niets voor.

Nu wil Trump zijn handelspartners dwingen door hoge import heffingen op te leggen en zo de import te verlagen en de eigen productie in de USA concurrerend te maken.

Dat lokt weer tegenmaatregelen van de handelspartners op en zo ontstaat een soort handelsoorlog.

Een andere belangrijke factor bij het bepalen van de concurrentiepositie is de wisselkoers, de waarde van de valuta ten opzichte van andere landen die in principe door de handel tot stand komt maar in sterke mate beïnvloed wordt door de poiltiek van de centrale banken.

Hoe minder de munt waard is ten opzichte van een andere hoe duurder de import en goedkoper de export, dus hoe beter de concurrentiepositie.

Dus, hoe raar het ook klinkt, het is van belang je wisselkoers zo laag mogelijk te houden.

Nu wordt die wisselkoers mede bepaald door de geldhoeveelheid en de rente op leningen.

Door een lage rente wordt de munt minder aantrekkelijk dan munten met een hogere renteopbrengst en door de geldhoeveelheid te vergroten wordt de waarde ervan per eenheid lager.

Dus wordt hij minder waard en dat verbetert de concurrentiepositie.

Ik denk nu in  te zien dat dit nu is wat QE en renteverlaging ook doet, een indirecte beïnvloeding van de wisselkoers.

We zien nu dat de forward guidance van de ECB er op wijst dat steunmaatregelen, dus renteverlaging en geldverruimig onmiddellijk zijn invloed heeft op andere landen.

Op de steun woorden van Draghi oppert Trump zijn opinie dat zo’n ingreep dreigt te lijken op een currency war, een wisselkoersoorlog.

De FED verlaagt prompt de rente met 0.25% (en men rekent op nog eens zo’n zelfde verlaging binnenkort),  zoals sommigen zeggen onder druk van Trump en de kapitaalmarkten, en men ziet dat de ene na de andere centrale bank soortgelijke stappen onderneemt zodat uiteindelijk de onderlinge verhoudingen weer hersteld zouden worden.

Maar binnen de landen zijn de gevolgen merkbaar.

Zo denk ik op mijn amateuristische manier dat de problemen waarin de pensioenfondsen en de spaarders in de eurozone verkeren in de grond in verband staan met  de onbalans in de handelsbalansen van de wereldlanden.

Sterker nog bij ons omdat in tegenstelling tot bij andere valuta bij ons de rente al 0% of negatief was.

Maar natuurlijk zijn dit alleen maar de overpeinzingen van een bejaarde gepensioneerde leek.

Een blik op de wisselwerking 

centrale banken overheid en de echte economie

Zo nu en dan word ik wat mismoedig als ik lees wat er allemaal omgaat in de grote wereld en hoe de geest van de mens wordt meegevoerd (soms denk ik zelfs meegesleurd) door grote stromingen.

Misschien dat het de leeftijd is, in mijn jonge jaren was bijvoorbeeld beroemd en rijk worden door het verkrijgen van een menigte volgers op sociale media (deze uitdrukking bestond toen zelfs nog lang niet) volslagen ondenkbaar.

Maar daarentegen toen ik onlangs las dat een studie had aangetoond  dat hoogopgeleiden eerder geneigd waren zich op sleeptouw te laten nemen door nieuwe overtuigingen dan lager geletterden verbaasde me dat niet.

Ook verbaast het me niet dat een afwijkende mening hebben van de gangbare en die ook uiten vaak verketterd wordt.

Met de moderne sociale media is dat ook simpeler dan vroeger met handgeschreven brieven.

In de Middeleeuwen al kon dat leiden tot een aanvaring met de inquisitie die fatale gevolgen had.

Dat zijn immers menselijke gevoelens van alle tijden.

Zo nu en dan krijg ik de neiging om daar tegen in te gaan en zo ben ik binnen de wereld van deze tijd me wat (zij het natuurlijk op amateuristische wijze) gaan verdiepen in wat er al zo geschreven wordt over de beïnvloeding van de economie door overheid en in het bijzonder de centrale banken.

Natuurlijk kom je dan ook snel op de invloed die de centrale banken uitoefenen op de echte economie.

Zoals een stuurman op een mammoettanker die zijn schip van haven tot haven loodst en daarbij weet dat een stuurmanoever  nu pas na vele tientallen zeemijlen uitwerking heeft geldt dat ook voor de CB’s in jaren.

Daarbij komt dat de CB’s slechts een beperkt mandaat hebben en dat de nationale overheden hun eigen politieke beleid hebben.

Zie het als de stuurman op een mammoetschip die stuurboord uit wil maar een sleepboot duwt hem juist de andere kant op.

De stuurman geeft extra stuurboord roer maar weegt dat ertegen op.

Zo lees  ik en sta tegenover die duale complexiteit.

Speel ik dan advocaat van de duivel als ik zo lees:

Een aantal aantoonbare  bijkomende gevolgen van de verleidelijke cocktail : renteverlaging en geldverruiming.

-Onverantwoorde toename van de staatsschulden en ondernemingsschulden door de lage rentekosten

-Het bestraffen van sparen door rente lager dan echte inflatie of negatieve rente

-Het daardoor in gevaar brengen van pensioenfondsen en andere rentegevoelige oudedags voorzieningen.

-Het opjagen van aandelenprijzen: als de economie stagneert stijgen de aandelenprijzen juist door de forward guidance van de centrale banken en de overmaat aan liquiditeit die ergens belegd moet worden.

-Het doen achterblijven van de lonen bij de inflatie: verhoging achteraf en niet dekkend

-Daardoor kapitaal bevorderen boven loon en een doorgaande vergroting van de kloof arbeid kapitaal inkomen

-Het op de been houden van bedrijven die bij een normale rentestand niet rendabel zouden zijn

-Het niet kunnen verhogen van de rente omdat dit een onhoudbare last voor staten, bedrijven zou zijn.

-Een schijnbaar wegnemen van de noodzaak voor hervormingen door de nationale overheden door de mogelijkheid van schuldvergroting en goedkoop lenen te bieden en zo business zoals usual mogelijk te maken.

-Voor grote ondernemingen: lenen tegen 0%  (obligaties) en daarmee uitkopen van aandelen of opkopen  van andere ondernemingen  in plaats van investeren te bevorderen.

En dat alles met als doel de inflatie net onder de 2% brengen en houden.

Maar welke aantoonbare invloed heeft deze cocktail op de echte economie.

De centrale banken geven toe dat zij geen oplossing kunnen bieden voor de echte economie maar dat deze moet komen van de nationale overheden die structurele hervormingen (maar welke) zouden moeten doorvoeren die de echte economie en innovatie stimuleren.

Kort stimuleren als duwtje in de ruig kan best  goed zijn maar continu steunen is verschuiven van ernstiger wordende problemen naar de toekomst.

In het oude Egypte (heeft men mij heel vroeger verteld) waren er zeven vette en zeven magere jaren en in de vette moest men opslaan voor de magere.

Dat was de taak van de overheid.

En die 2% inflatie staat ook ter discussie: is de huidige te lage inflatie niet een gevolg van de globalisering en daardoor goedkope importen bijvoorbeeld .

En moeten de CB’s niet mikken op een hogere inflatie van bijvoorbeeld 4% om dan meer ruimte te hebben om in te grijpen.

Of moet men de marges van een neutrale inflatie verruimen van zeg 1% tot 3% en pas bij grotere schommelingen ingrijpen.

Of kan men de inflatie niet langer (samen met de werkloosheid) zien als ijkmaat voor de economie en moet men kijken naar andere factoren.

Of moeten de CB’s helemaal verdwijnen en moet de overheid volgens  de Moderne Monetaire Theorie (die trouwens helemaal niet zo modern is) zelf geld gaan drukken en de inflatie in toom houden met belasting maatregelen.

Kan dat niet hopeloos uit de hand lopen, gezien de voorbeelden.

Dat houdt o.a. de New Green Deal in die  in de USA furore maakt, maar meer politiek dan economisch is.

Of moet er door de overheid helicopter geld worden gedrukt: geld dat rechtstreeks naar de bevolking gaat om de koopkracht op te krikken en zo de economie te stimuleren.

Het verschil met de QE van de centrale banken is dat daar via de commerciële banken het geld ongestuurd door de overheid of CB’s ergens in de wereldeconomie terecht komt of in assets (onroerend goed, aandelen, lang lopende obligaties  e.d.) wordt geplaatst en daar “bubbles” kan veroorzaken.

Denk aan de USA huizenhypotheek bubble van 2007.

Bij MMT of parachute geld kan dat direct gestuurd worden door de overheid naar waar het volgens die overheid nuttig is.

Als ik zo de enorme complexiteit zie die gepaard gaat met dat mandaat en de plicht van de CB’s om de prijsstabiliteit te bewaken (en dat is ook de waarde ten opzichte van andere valuta’s) vraag ik me alleen af waarom daarvoor die 2% inflatie als ijkpunt is gekozen en waarom alle andere gevolgen  van de ingrepen als “unintended side effects” worden afgedaan waaraan geen aandacht behoeft te worden geschonken.

Maar vervolgens buig ik in nederigheid het hoofd en ben blij dat ik er alleen maar mijn leken gedachten over hoef te laten gaan.

Want doen is ingrijpender dan denken.

Centrale Banken: Nieuwe Renteverlaging 

en

QE Gelddrukken om Waardepapieren  te kopen

doemen aan de donkere horizon op.

In de hitte des daags laat ik mijn wat sombere leken gedachten gaan over de ontwikkelingen in de europese unie en vooral de eurozone.

Met de instemming van het Europees Parlement met de benoeming van Mw  von der Leyen (zij het met een meerderheid van slechts negen stemmen van de meer dan zeven honderd leden van het EP) tot President  van de Europese Commissie en de aanwijzing van de opvolging van Draghi door Mw Lagarde als President van de ECB is de rust en balans in de Europese Unie nog lang niet teruggekeerd.

Dan bedoel ik in het personele vlak want alle (eigenlijk niet alle, maar in de praktijk wel) lidstaten moeten nog een Commissaris voor de Europese Commissie voorstellen die aanvaardbaar is voor de Raad van Regeringsleiders en het EP dat moet instemmen met de totale commissie.

Dat kan gezien die negen stem meerderheid nog genoeg stof voor discussie opleveren, maar zoals ik in een vorig blog al opmerkte, de EU komt er altijd wel uit, zij het met veel compromissen.

Belangrijker wereldwijd, zo lijkt mij,  is er de vertraging van de groei in de wereldeconomie en in die van de eurozone.

Het is, zo denk ik, duidelijk dat de eurozone de 2008 crisis nog niet voldoende heeft overwonnen om als stabiele economie zonder steun door te gaan.

Men zou ook kunnen denken dat de eurozone door de grote verschillen in potentie en cultuur tussen de lidstaten er zo niet toe in staat is.

Dat alles ondanks de uiterst lage rente en de 2.55 biljoen steun door de ECB.

Want duidelijke uitspraken van Draghi laten er geen twijfel aan bestaan dat de ECB de eurozone economie zonodig (en volgens velen zeer waarschijnlijk, zo niet zeker) met nieuwe rente en kapitaal maatregelen zal steunen.

En daarbij, zo denk ik, kun je dat niet zien als een van het wereldgebeuren onafhankelijke ingreep.

In het mandaat van de centrale banken geldt als belangrijkste het bewaken van de prijsstabiliteit, de waarde van de munt.

Daartoe is het (axiomatisch) noodzakelijk de inflatie net onder de 2% te houden, jaar na jaar, na jaar.

Prijsstabiliteit is dus vanuit het standpunt van de consument gezien niet handhaven van de koopkracht van de munt maar juist het verlagen ervan met 2% per jaar.

Om dat koopkracht verlies te compenseren worden lonen en salarissen ook jaarlijks  verhoogd of zijn geïndexeerd hetgeen op hetzelfde neerkomt.

Dus eigenlijk verandert het  niets aan de verhouding prijzen/inkomens behalve het psychologisch aspect van aanzetten tot kopen omdat de prijzen zullen stijgen.

In feite onzin, want de lonen stijgen mee.

Met dien verstande dat die verhogingen vaak niet voldoende zijn om de koopkracht te handhaven of zelfs niet plaatsvinden (bijvoorbeeld om de exportpositie te verbeteren).

Of dat pensioenen alleen in theorie geïndexeerd kunnen zijn en dus niet dwingend verhoogd behoeven te worden.

There is the rub.

Als de inflatie echter  lager is dan die magische grens van net onder 2%  dan kunnen de Centrale Banken ingrijpen.

De orthodoxe methode daartoe is het verlagen van de rentetarieven van de CB’s.

Daardoor wordt lenen goedkoper doordat men een lagere rente moet betalen voor leningen en wordt zo het aangaan van schulden voor investeringen of consumptie aantrekkelijker.

Door het beschikbaar komen van dat ”goedkoop” geld wordt de echte economie ondersteund en daardoor neemt in theorie de inflatie toe tot die bijna 2%, (hoewel dat de laatste tien (of meer) jaren ook theorie is gebleven, de core inflatie is nog steeds flink lager dan 2% ondanks die toch enorm ingrijpende ECB steun).

  

Bovendien hebben de CB’s geen zeggenschap over waar de banken hun zo verkregen kapitaal beleggen en hebben dus geen directe invloed op de economie.

Is de aantrekkingskracht van dat goedkope geld echter onvoldoende om de inflatie aan te wakkeren dan wordt via de onorthodoxe Quantitative Easing (“versoepeling van de hoeveelheid”) door de CB’s biljoenen geld bijgedrukt om van de commerciële banken staatsobligaties (staatsleningen) en obligaties van grote ondernemingen op te kopen.

Bij die banken komen dus kapitalen vrij.

De banken moeten om hun kosten te dekken en winst te maken voor hun aandeelhouders die kapitalen weer beleggen, dus uitlenen, niet alleen in de binnenlandse economie maar wereldwijd en dragen daarvoor het risico.

Deponeren bij de ECB kost de banken strafrente: 0.4% en is dus niet aantrekkelijk.

Door het beschikbaar komen van dat ”goedkoop” geld wordt de echte economie ondersteund en daardoor neemt de inflatie toe tot die bijna 2%, zo is de verwachting..

Het heeft wel tot gevolg dat alle organisaties en particulieren die van de rente op geld afhankelijk zijn in financiële problemen komen.

Zo is eigenlijk de dreigende korting op de pensioenen in ons land een direct gevolg van de huidige lage ECB rentestand en de vooruitzichten dat die lage rentestand minimaal nog lang zal aanhouden en dat bij een volgende ingreep van de ECB de rente helemaal in het negatieve gebied zal kunnen dalen.

Bovendien hebben de CB’s geen zeggenschap over waar de banken hun zo verkregen kapitaal beleggen en hebben dus geen directe invloed op de economie.

Zo kan veel geïnvesteerd worden in ontwikkelende economieën, in de wereldeconomie dus.

Hierdoor is geld lenen niet alleen goedkoop maar is er ook (meer dan genoeg) geld in circulatie om heel veel te lenen van banken die wel moeten uitlenen.

Dus wordt er zeer veel geleend tegen lage rentetarieven en ontstaan dus grote schulden.

Maar wat als de leningen vervallen en moeten worden afgelost en hernieuwd moeten worden en de QE steun en de lage rente zijn gestopt.

Dan zouden er grote problemen ontstaan bij de huidige omvang van die leningen en dus schulden.

Om zich daartegen in te dekken sluiten staten vaak leningen af van een looptijd van bijvoorbeeld vijftig jaar tegen redelijke rentetarieven.

Maar anders ontstaat het probleem dat de rente laag moet worden gehouden om bij vervallen en afsluiten van een nieuwe lening te voorkomen dat hij onbetaalbaar wordt, zo lees ik hier en daar.

The low interest trap.

Zou dat ook meetellen in de huidige overwegingen?

.

Binnen de eurozone is er veel diversiteit in inflatie en 10 jaars rente (=lange termijn rente), maar in vergelijking met de wereldlanden is de rente zeer laag.

En ter vergelijking de inflatie in de wereldlanden:

En de lange termijn rente in de wereldlanden.

Opvallen hoe laag de rente is voor de euro en eu landen vergeleken bij de rest van de wereld, terwijl ook daar toch de inflatie in de meeste gevallen vergelijkbaar is met die in de eurozone.

Overigens geeft dat die landen veel meer ruimte dan de eurozone heeft om de rente te verlagen zonder in het negatieve rente gebied te komen waar de eurozone zich in feite al bevindt.

Waarom is het ook bijna zeker dat ook de FED bij een goed florerende USA economie en arbeidsmarkt overweegt de rente te verlagen (en dat gemakkelijker kan omdat de huidige rente op 2% ligt en dus kan zakken zonder in het negatieve gebeid te komen, hetgeen bij de ECB wel het geval zou zijn).

In eerste instantie omdat de dollar nu eenmaal de standaardmunt voor wereldleningen is en ook de FED met zijn QE vele biljoenen heeft bijgedrukt die over de gehele wereld in de vorm van leningen zijn geïnvesteerd.

Daar is bij de huidige economische vertraging een verlaging van de dollar rente uiterst welkom.

Maar denk wel aan het verwijt van Trump dat nieuwe ECB renteverlagingen in feite een wisselkoers aanpassing zijn en dat Trump druk uitoefent op de FED om de rente te verlagen om dezelfde reden.

De USA heeft een blijvend grote negatieve handelsbalans terwijl de eurozone een (nog groter?) handelsbalans overschot heeft en dat lagere wisselkoersen de concurrentiepositie verbeteren.

Maar zoals altijd zijn dit de amateuristische overpeinzingen van een gepensioneerde leek.

ECB 10 jaar laagrente, nul leningen, 

2.55 biljoen extra gedrukt.

What’s next?

De hittegolf is zoals elke golf weggeëbd, de verkiezingsrust in de EU is bijna teruggekeerd, de baantjes zijn of worden verdeeld en de Europese Raad heeft laten zien dat de regeringsleiders de baas zijn.

Alleen de toestemming van het vernieuwde Europese Parlement moet nog komen.

Niets is onveranderlijker dan de EU.

Ik zet mijn amateuristische overpeinzingen op elektronisch papier.

Als alles wat ik lees de toekomst schetst dan is voor de eurozone de rente een nog  lang slepend akelig gebeuren.

De FED in de USA heeft met de huidige rentestand, +2.5%, nog wat ruimte om de rente te verlagen zonder tot de 0% te geraken.

Ook de groei is flink en de werkloosheid gering.

Toch ook daar speculaties over renteverlaging(en).

Maar de ECB heeft geen ruimte tenzij beneden de 0%, de negatieve rente.

En de groei is laag en de werkloosheid nog  meer dan  7%, hoger dan in de gehele EU.

De prognoses zijn niet gunstig en de dreigingen evenmin.

Het vooruitzicht op een nog lang voortdurende uiterst laag of zelfs in de toekomst negatief ECB rentetarief wordt versterkt door de blijkbaar lagere groei of zelfs dreigende stagnatie van het eurozone Bruto Binnenlands Product (BBP/GDP) in een in langzamer tempo groeiende wereld economie..

Gaat die lage rente door de Centrale Banken gehanteerd om de inflatie tot bijna 2% te verhogen ten koste van de gewone spaarder en gepensioneerde?

Wat de staat kan uitgeven is door haar burgers en bedrijven betaald.

Heeft de staat meer geld nodig dan zijn er drie mogelijkheden.

De staat kan haar bezittingen verkopen (privatiseren) en zo geld vrijmaken.

De staat kan ook haar inkomsten verhogen door de belastingen en heffingen voor burgers en bedrijven te verhogen met als gevolg dat de koopkracht van de burgers afneemt.

Moet de staat dan nog meer uitgeven dan dat zo ontvangen bedrag dan moet dat op de kapitaalmarkt worden geleend.

Om die leningen betaalbaar te houden moeten (gezien de al bestaande over hoge staatsschulden) de rentetarieven daarvoor zo laag mogelijk zijn, of zoals in sommige gevallen, zelfs negatief.

De lener krijgt dan van de geldverstrekker nog geld toe, rente betaald in plaats van rente te moeten betalen.

Zo kan de staat geld beschikbaar krijgen voor noodzakelijke innovaties en sociale zorg hoewel de bestaande staatsschuld zo hoog is dat verder lenen normaal gezien onbetaalbaar zou zijn..

Daartegenover staat dat de spaarders en andere van rente afhankelijk maatschappelijke groepen niet alleen hun spaargeld in waarde zien verminderen door de (in de verschillende eurolanden overigens sterk in hoogte variërende) inflatie maar bovendien nauwelijks of geen rente over dat spaargeld ontvangen en wellicht zelfs negatieve rente zullen moeten gaan betalen over dat spaargeld.

Wat aan de ene kant (overheid) dus bespaard wordt gaat aan de andere kant (renteafhankelijke) verloren.

Het begrip geld krijgt zo een totaal andere waarde.

Wij leven in een tijdperk waar subsidies en lastenverhogingen van allerlei aard niet meer weg te denken zijn.

Als de staat aan het bedrijfsleven of organisaties subsidies verschaft worden deze door de belastingbetaler opgebracht.

Subsidies zijn dus altijd een lastenverzwaring voor de burgers, de belastingbetaler.

Hogere lasten voor het bedrijfsleven door de overheid opgelegd hebben drie gevolgen.

De bedrijven verhogen hun prijzen en zo draaien de burgers, de belastingbetalers, uiteindelijk voor deze hogere lasten op.

Voor exporterende bedrijven komt daar bij dat hun internationale concurrentiepositie bedreigd wordt.

Als derde worden importen van buitenlandse concurrenten voor de burgers goedkoper hetgeen voor de binnenlandse bedrijven nadelig is.

We leven immers niet meer in een protectionistisch land maar in een  single EU markt met daarbuiten de wereldeconomie.

Wij zijn een open door concurrentie gestuurde economie sterk afhankelijk van wat buiten onze grenzen plaats vindt..

Ik heb wel eens de indruk dat wij dat te weinig beseffen, maar dat is slechts die van een niet expert.

Ik denk ook wat verder over de procedure van de benoeming van de President van de Europese Commissie, de belangrijkste en invloedrijkste van de EU.

De Raad van Regeringsleiders benoemt deze, met inachtneming van de uitslag van de verkiezingen en zo voort.

Het Europees Parlement keurt deze voordracht goed of af.

Zo staat het in het Verdrag van Lissabon.

Maar het parlement wil meer macht en kiest zijn spitskandidaten per fractie en stelt deze voor aan de Raad.

De interpretatie van democratie door de Raad van Regeringsleiders van de Europese Unie heeft deze pogingen van het Europees Parlement om de Raad een keuze uit door het EP voorgestelde “spitskandidaten” te laten maken voor voordracht aan dat Parlement ter goedkeuring te niet gedaan.

Nu krijgt het EP de keuze van de Raad van Regeringsleiders ter goedkeuring terwijl deze keuze niet een van de door het hen voorgestelde spitskandidaten is maar wel geassocieerd aan de grootste fractie (de christelijke) in het EP.

Het EP staat nu zelf weer voor een misschien wel principiële keuze, niet voor een van hun eigen spitskandidaten maar voor de keus van de Europese Raad.

Over een week of wat zullen we het weten.

Maar dit alles zijn de overpeinzingen van een niet gekwalificeerde gepensioneerde oudgediende die misschien nog meer leeft in de sfeer van de nasleep van de tweede wereldoorlog toen uit het puin een nieuw Europa moest worden opgebouwd, die leidde tot de Kolen en Staal Gemeenschap, daaruit de Europese Economische Gemeenschap, en tenslotte in Maastricht eind vorige eeuw de Europese Unie.

Hoe zal het verder gaan.