Inflatie, Staatsschuld, Primary Surplus

Dus toch Tusk, Merkel en Timmermans hebben een bliksem bezoek gebracht aan een Turks vluchtelingen kamp. Dansjes van in traditionele klederdracht gehulde kinderen en gesprekken  met uitgezochte ouderparen. Maar geen grondig bezoek aan het kamp zelf. Het gaf mij, misschien gezien mijn gevorderde leeftijd, een nare smaak in de mond, vooral nadat Tusk, de President van de Raad van Regeringsleiders van de EU, Turkije uitgebreid prees en sprak over de grenzen van de vrijheid van meningsuiting. De Duitse pers was niet mild in haar oordeel en zelfs in de USA was de pers not impressed to say the least.

Maar we zijn het pragmatisch stadium al lang gepasseerd en doen nu aan damage control. Mw Merkel,  als ik het juist gelezen heb, wees de potentiële illegale migranten erop dat ze geen kans meer hadden om naar Duitsland te gaan. Wel een ander geluid dan selfies met migranten en een welkomstwoord. Zelfs, en ik kon het echt niet geloven, haar statement dat als Italië niet de vluchtelingen (want vanuit Libië en Noord Afrika is de EU het eerste veilige land, dus zijn het echte vluchtelingen, dunkt mij,) volgens he boekje asiel liet aanvragen en vrije toegang tot de EU gaf via het Schengen akkoord, Oostenrijk de Brennerpas wel zou afsluiten. In mijn visie, dan behoeft Duitsland de grenzen niet te sluiten.  Gezien de welkomstgroeten van vorig jaar een verrassend geluid. Maar, ik kan het verkeerd begrepen hebben. Maar nu naar de Griekse interne problemen.

In de Griekse tragedie zitten we midden in het derde bedrijf. Maar een deus ex machina hoeven we niet te verwachten. Wel een herhaling van de eerste twee bedrijven.

Drie partijen met elk de eigen belangen.
Het IMF dat zich in 2012 in een wespennest heeft gestoken door deel te nemen aan de redding van de Griekse banken, of Griekenland, of de Eurozone banken of de eurozone zelf. Dat heeft moeten toegeven zich verkeken te hebben op de gevolgen van de bezuinigingen.
De Europese Unie die zelf de eurozone omvat, een regio met op twee na de hoogste staatsschuld van de belangrijke wereldlanden waarbij Griekenland op zijn beurt de hoogste staatsschuld van de eurolanden heeft.
Griekenland waarvan de economie na de ontmaskering in 2008 als kampioen dubbele boekhouding instortte en sindsdien niet meer op krachten is gekomen.
Het IMF dat berekent dat Griekenland zonder schuldverlichting geen kans heeft op eigen benen te kunnen staan en dus een vorm van schuldkwijtschelding eist als voorwaarde voor deelname.
De eurozone die geen schuldenkwijtschelding kan toestaan om zijn eigen bestaan niet te bedreigen, andere eurolanden zouden er dan ook aanspraak op kunnen maken en de euro donorlanden zouden er tegen in verweer komen omdat zij voor de schuld opdraaien via het EFSF en het ESM.
En dan Duitsland dat participatie van het IMF eist. 
Griekenland dat sinds 2012 onder de knoet van de Troika, vertegenwoordigers van IMF, ECB, EU en sinds kort ook nog het ESM,  bezuinigingen en hervormingen heeft moeten doorvoeren die economie deden verschrompelen, de gewone bevolking deed verarmen.

Griekenland dat niet zonder de euro kan en niet met de euro kan. Uitstappen uit de eurozone zou een drastische devaluatie nodig maken, geldschieters afschrikken en in ieder geval de rente op nieuwe leningen onhoudbaar hoog maken en nog groter armoede dan nu veroorzaken.

Griekenland dat door verkiezingen verlichting van de bezuinigingen eist, een einde dus aan de austerity, maar de euro niet wil afschaffen. Een onmogelijke mix.

De eurozone die wellicht een Grexit niet zou overleven door de schuldenlast die Griekenland bij uittreden uit de eurozone niet zou kunnen betalen, maar verhuld zou kunnen worden in het ESM of ECB maar in ieder geval het imago van de onaantastbaarheid van de euro zou verliezen.

De EU die al de crisis om de illegale migranten (nu ook via Italië en Spanje) moet doorstaan en daardoor zeer omstreden concessies aan Turkije zal moeten doen terwijl het ook een dreigende Brexit moet voorkomen, want de EU zal zonder Groot Brittannië een andere balans moeten zoeken in een strijd om de hegemonie en waar het verzet tegen de EU (naar mijn mening niet tegen de economische aspecten ervan maar de politieke bureaucratische ontwikkeling)  zich uit door de vorming van EU sceptische of zelfs anti EU partijen die in omvang toe blijven nemen.

De Griekse crisis moet dus bedwongen worden met een set maatregelen die voor de drie partijen aanvaardbaar is en economisch niet ridicuul.

Bij die oplossingen spelen inflatie, primary surplus en schaatsschuld de sleutelrol.
De Duitse minister van financiën Schauble stelde dat een oplossing aanvaardbaar was zolang de Griekse schuld houdbaar was, dat wil zeggen dat de rente betaald kon worden en de aflossingen eveneens. Juist datgene wat het IMF betwistte, die achtte de schuld niet houdbaar.
Maar de rente is laag dank zij de steun van de ECB en zou in overleg  nog lager kunnen worden gesteld en de looptijd van de schuld zou kunnen worden verlengd zodat aflossingen niet aan de orde zijn. Daardoor zou de schuld houdbaar zijn gemaakt en aan de eis van het IMF tot meedoen aan de bailout voldoen.
De inflatie speelt daarbij ook een flinke rol. Stel dat de inflatie door de ingrepen van de ECB inderdaad tot 2% zou stijgen en de aflossing wordt uitgesteld tot 2036 dus over twintig jaar. De huidige schuld bedraagt ongeveer 300 miljard euro, per jaar een geldontwaarding van 2%,  ruw berekend 40% over twintig jaar waardoor de schuld bij aflossing dan nog slechts 60% van de huidige waarde bedraagt, dus 180 miljard euro.
Maar dan moet Griekenland in de tussen periode geen nieuwe schuld opbouwen, integendeel bepaalde schulden wel kunnen afbetalen (bijvoorbeeld die aan het IMF dat de hoogste prioriteit heeft en geen 20 jaar zal willen wachten, zo denk ik).
Daar krijgen we dan dat primaire surplus. Primair surplus is het overschot op de begroting als daarbij de betaling van rente over schulden niet wordt meegerekend. Dat zou betekenen dat als er geen staatsschuld was het land geld zou overhouden, het zou dus solvent zijn.
Dus als Griekenland uitstel van terugbetaling zou krijgen en een primair surplus zou hebben (en houden) dan zou het in een economisch gezonde situatie zijn aanbeland en zou iedereen tevreden zijn.

De EU heeft berekend dat Griekenland een blijvend primair surplus zou moeten behouden van 3,5% door bezuinigingen en hervormingen door te voeren om aan de voorwaarden te kunnen voldoen. Het IMF acht dat 1,5% het hoogst haalbare zou zijn en dat extra bezuinigingen nodig zouden zijn.

EU en IMF komen daar samen wel uit.

Maar Griekenland wil niet verder bezuinigen op pensioenen en de gewone man en het bedrijfsleven en de rijken zwaarder belasten.

Dat is voor EU en IMF onaanvaardbaar.
Maar er is een tussenoplossing mogelijk door een soort buffer  van 2% meer “austerity” in te voeren. Als Griekenland niet aan het gewenste primair budget kan voldoen moeten die zwaardere voorwaarden (bezuinigingen) worden opgelegd. Intern is de Griekse overheid dit weekend bezig hieraan te werken.
Zo zal dan ongetwijfeld een modus worden gevonden om de zaak niet uit de hand te laten lopen.

Zo kan men, denk ik, de Griekse crisis zien als een crisis van één euroland maar ook als de crisis die in feite een spiegelbeeld vormt van de algemene crisis in de eurozone,  namelijk dat  een flink aantal van de eurolanden  net als Griekenland zonder hulp van buiten, d.w.z andere eurolanden, geen bestaansrecht heeft.

Maar er is de werkelijkheid zoals die uit rekenmodellen voortvloeit afhankelijk van de input ervan die de output bepaalt en de werkelijkheid van alledag.
Met andere woorden, hoe staat Griekenland er nu in de praktijk  voor.
En vervolgens hoe staat Griekenland er voor in vergelijking van nieuwe eurolanden.
Daarbij in aanmerking genomen dat er twee werkelijkheden van alle dag zijn die elkaar beïnvloeden. De welvaart van de staat en de welvaart van de burgers.

Het is geen romantisch verhaal maar toch begin ik er morgen aan. Want het is onze toekomst.

Hypocrisie of niet willen zien.

What’s the bloody difference.

Draghi’s woorden tegen Duitsland hebben mij bevestigd in mijn overtuiging. Hij zei dat de ECB niet alleen voor Duitsland werkt. Dat is zo want de ECB kan niet voor één land werken. Maar Draghi heeft zich erop vastgelegd de euro kost wat kost te handhaven. Hij heeft daarmee de keus gemaakt, de zwakke landen overeind te houden. Met geld bijdrukken zodat de eurokoers inzakt,   met lage rentes die de torenhoge schulden van de zwakke landen betaalbaar houden. Ten koste van de sterkere landen zoals ook Nederland. Terwijl de pensioenfondsen inzakken door de lage rentestand profiteert de staat Nederland juist door de lage rente op de staatsschuld.  Zoals al in de middeleeuwen betalen de burgers het gelag. De staat kan floreren terwijl de burgers kwijnen. Kijk naar Spanje, Portugal, Griekenland. Daarover denk ik verder na. Maar nu de gevolgen van de democratisering van het Midden oosten en Noord Afrika.

Het is toch zo dat Turkije in ruil voor het tegenhouden van illegale migranten die hun leven waagden om per bootje via de Middellandse Zee naar Griekenland te varen 6 miljard euro kreeg toegezegd (natuurlijk niet in één keer te betalen) en versnelling van de vrijstelling van visumplicht voor Turken naar de EU en het weer hervatten van de stilgezette onderhandelingen over toetreding tot de Europese Unie als tegenprestatie..

Een koppeling van politieke toezeggingen toegevoegd aan een totaal andere overeenkomst, dat wil zeggen het inruilen van illegale boot migranten tegen resettlement van maximaal 72000 Syriërs die asiel hadden aangevraagd en verkregen in Turkije, één voor elke illegale boot migrant.

In tegenspraak met de Duitse belofte dat de illegale migranten  welkom waren en wel zonder bovengrens want het was onze morele plicht. Maar  nu moeten ze in Turkije blijven tegen betaling van 6 miljard euro.

Enkele dagen geleden  verklaarde de Turkse minister president dat als er die visumvrijheid niet snel kwam Turkije zich ook niet aan de overeenkomst gebonden zou achten en nu komen, dat zal natuurlijk toeval zijn, weer een fors aantal illegalen per boot op de Griekse eilanden aan.

Overigens verloopt het terugsturen naar Turkije tergend langzaam en zitten duizenden nu in feite sinds 20 maart al achter gesloten hekken  gevangen op de Griekse eilanden in afwachting van een, zoals ik al gezegd heb, farciale procedure. Want de uitslag staat al vast.

We weten natuurlijk dat Mw Merkel vergezeld door de heer Juncker en onze heer Timmermans dit weekend naar Turkije zullen gaan voor besprekingen en om een onderkomen voor de teruggestuurden te bezichtigen.

Nu heeft de President van de Raad van Regeringsleiders, het allerhoogste machtsblok in de EU, een opiniestuk in de Spiegel Online geschreven waarin hij wederom het plan dat hij in samenspraak met de regeringsleiders had opgesteld aanhaalt en stelt dat Europa niet onderhandelt over zijn vrijheden, ook niet met de Turkse president Erdogan.

Hij herhaalt dat de lidstaten moeten samenwerken. Er moet een immigratie politiek komen, de EU en de lidstaten moeten de macht terugwinnen om te bepalen wie onze grenzen binnenkomt.

Het is hetzelfde verhaal van enkele maanden terug maar wijkt sterk af van de huidige werkelijkheid.

De werkelijkheid dat de EU zich volkomen afhankelijk heeft gemaakt  van Turkije en de zaak absoluut niet in eigen hand heeft zoals de gebeurtenissen van de laatste weken ook weer tonen.

En nu komt ook de overtocht vanuit Noord Afrika naar Italië weer opzetten en mogelijk langs de gehele zuid kust van de EU en nog verder. Want in Noord Afrika zijn er talrijke miljoenen die graag naar de EU komen.

Vluchtend voor de stammenstrijd en godsdienststrijd in de door ons gedemocratiseerde oude dictatoriaten.

De verlokkingen van de voor hen enorme welvaart en voor wat hen geboden wordt in de EU zijn sterker dan de moordende hindernissen die in de weg staan.

Ik heb het al vaak gedacht en geschreven. Wij verkeren in een noodsituatie en de verdragen en voorzieningen die de EU zo aantrekkelijk maken voor in feite de gehele wereld moeten worden opgeschort.

Illegale migranten die de EU binnenkomen mogen  geen recht krijgen op asielaanvrage en geen rechten op huisvesting en geen gezinshereniging.

Het moet geen zin hebben om naar de EU te komen. Wie niet direct terugkeert wordt geinterneerd, zoals nu in de praktijk op de Griekse eilanden plaats vindt. Ook morele verplichtingen stuiten op de harde werkelijkheid die ze onmogelijk maakt uit te voeren.

We kunnen wel hypocriet verklaren dat wij de illegale migranten opvangen maar als we de toestanden zien die daardoor ontstaan zijn op de Balkan waar tienduizenden mensen tussen twee grenzen gevangen zijn zonder enig uitzicht op een oplossing, dat er in de EU honderd duizenden rondzwerven zonder dat we weten wie en waar. Dat er duizenden  kinderen in het niets verdwijnen. Dat er in Griekenland 160.000 vast zitten omdat de noord grenzen gesloten zijn. Dat de lidstaten alleen opvang in noodcentra kunnen bieden. Dat we praten over integratie, werk en geen benul hebben wat zich in die centra afspeelt. Dat de EU het doet voorkomen alsof ze de zaak in de hand hebben terwijl de chaos heerst, grenzen tegen het Schengen akkoord in gesloten zijn. Terwijl de angst voor terroristische aanslagen het leven beheerst.

Maar is het niet humaner de potentiele migranten te laten beseffen dat zij geen kans hebben, dat zij niet een voor hun doen ruim bestaan hier krijgen. Dat zij in het eerste land waarheen zij vluchten asiel aan moeten vragen.

Dan pas kan de resettlement, het goed voorbereid ontvangen van mensen die in een eerste asielland hun aanvrage goedgekeurd hebben gekregen en daarna via de UN en de EU in samenspraak voor een definitief vestigen in de EU lidstaten in aanmerking zijn gekomen op gang komen.

Maar daarvoor is het essentieel  dat onze grenzen afgesloten worden en dat ieder die illegaal binnenkomt niet in vrijheid kan gaan rondzwerven.

Vanuit Noord Afrika is de EU voor Libiërs echter het eerste land van asiel waar ze heen vluchten. Het is een cynisch gegeven dat een land waarvan wij dachten de burgers te bevrijden van een dictatoriaal en wreed gezag door daar met geweld de dictator te verwijderen en te doden en onze westerse democratie te vestigen deze burgers nu naar onze democratische Europese Unie vluchten voor de gevolgen van onze democratische bevlogenheid. Wij moeten nu daar in het land zelf veilige zones scheppen. Desnoods met geweld zonder democratische gedachten. Maar niet virtueel.

En in Syrië doen we het weer. Maar daar is het natuurlijk anders, denken wij. Als daar de tientallen rebellengroepen de macht hebben gegrepen en ook ISIS hebben verdreven naar andere landen zullen al die groepen de handen in een slaan en een westerse democratie vestigen. Zoals we dachten dat in Irak en Libië zou gebeuren.

 .

Kolen, staal en illegale migranten.

Ik had eigenlijk willen doordenken over de aanbevelingen van het IMF om de wereldeconomie weer tot echte groei te dwingen. Maar eigenlijk waren die aanbevelingen net als vorige jaren hoewel de austerity vervangen werd door looser fiscal policies where possible. Maar ik werd toch weer gegrepen door dat illegale migranten probleem, ongetwijfeld door dat weliswaar humorloze en niet van veel beschaving getuigende Duitse gedichtje. Want er kan natuurlijk snel gezegd worden dat dat volkomen los staat van de illegale migranten kwestie maar wie dat echt gelooft, ach wie zou dat nou kunnen zijn.

De Europese Unie begon als een economisch smeermiddel, kolen en staal en door samenwerking meer onderling begrip. Nu, na meer dan een halve eeuw zijn de kolen in de ban en de staal naar landen met goedkopere energie aan het verdwijnen en het onderling begrip is ver te zoeken.

Om geen bovengrens te hoeven stellen aan de  stroom illegale migranten die de EU binnenstromen heeft de EU zich volkomen afhankelijk gemaakt van Turkije dat ze dan wel tegen betaling moet tegenhouden en dat  door het eisen van visumvrijheid en versnelling van de toelatingsprocedures voor hun EU  lidmaatschap duidelijk laat merken dat zij aan de teugels trekken. Zelfs zover dat Rutte nu kan gaan bezien of het Turks alvast een van de officiële talen van de EU kan worden, de vijf en twintigste. Cyprus heeft dat aangekaart.

Een van de vreemdste regelingen die ik me kan voorstellen. Turkije houdt de illegale migranten tegen en elke die toch Griekenland binnenkomt wordt na een farciale asielaanvraag beoordeling per kerende postboot terug naar Turkije gestuurd en daarvoor in de plaats neemt de EU dan een erkende vluchteling uit Turkije op, een dus van wie de asielaanvrage door Turkije is goedgekeurd. Niet door de EU.

Dat er dan geen enkele illegale migrant met een greintje verstand dan nog de oversteek doet lijkt voor de hand te liggen. Gevaarlijke overtocht en een gegarandeerd retourtje want Turkije is tot veilig land verklaard en daar kun je dus niet vervolgd worden. Dus wordt je aanvraag terstond afgewezen. Alleen jammer dat er gezien het grote aantal dat er sinds 20 maart al op die beoordeling wacht er grote vertraging is. Want  naar ik hoor kunnen er maar twee per dag afgehandeld worden. Dus afwachten achter gesloten hekken.

Maar als er geen illegalen meer zo binnen komen hoeft de EU er dus ook geen uit Turkije terug te nemen. Dan gaan al die naar ik meen 4000 EU ambtenaren, rechters en zo die toegezegd zijn daar voor niets heen.

Er gaan nu echter geruchten dat er daarom geheime besprekingen tussen de EU en Turkije komen om dan toch 250.000 vluchtelingen uit Turkije via de resettlement procedure in de EU op te nemen. Dat geloof ik niet want dan zou de EU dat al bekend gemaakt hebben.

Dan praat ik niet over de massa’s ongewensten die bij de Macedonische grens nergens heen kunnen noch over die 160.000 die nog de gereallocceerd moeten worden maar die nergens echt welkom zijn, de honderduizenden, ook kinderen, die zoek zijn en de split tussen west en oost want de oost EU landen willen geen illegale migranten opnemen.

Trouwens op 23 april gaat de president van de EU, Mw Merkel weer naar Turkije om verder besprekingen te voeren.

Verder lees ik dat er in Italië nu ineens twee keer zoveel illegale migranten als vorig jaar uit Noord Afrika aankomen. En dan is het seizoen nog niet eens begonnen. Hoe moet de EU die nu weer gaan verdelen over de lidstaten, want die kun je natuurlijk niet naar Turkije terugsturen.

Ook in Nederland lopen de tandwielen niet zo gesmeerd. Het Ukraine referendum, hoewel niet van harte door de overheden gesteund heeft een duidelijk “neen” opgeleverd, dus tegen aanvaarding ervan,  en dan heb ik vernomen moet het parlement zonder dralen besluiten er over nemen al is het is niet bindend maar raadgevend. Maar dat gebeurt niet, boze tongen beweren dat dat niet zo handig uitkomt met dat juni referendum in Groot Brittannië want het parlement, als althans de parlementsleden doen wat ze gezegd hebben te zullen doen zou dat advies overnemen. En het komt niet zo goed uit met Nederland nu in theorie aan het hoofd van de EU. En de EU wil dat verdrag toch geheel doorzetten. Referendum of geen referendum.

Dat zou voor de “neen” denkers  in Groot Brittannië wel eens een veeg teken kunnen zijn. Zodoende.

Trouwens, niet Mw Merkel maar de heer Tusk is president van de EU. Misschien vergis ik me en gaat hij naar Turkije op de 23^ste.

Spring Fever

Het IMF heeft de voorjaarsnota over de wereldeconomie gepubliceerd. Het is een verhaal van nogal  wat kommer en kwel. De zo hoog aangeprezen geldverruiming en rentemanipulaties hebben toch niet de gedachte uitwerking op de echte economie gehad. Toch blijft het IMF op de positieve bijdrage ervan wijzen, zij het in combinatie met fiscale ingrepen en structurele hervormingen.

Maar zelfs de ingezakte olie prijzen hebben geen stimulerende uitwerking gehad.
Te lang is de groei te gering gebleken. Men vreest voor stilstand, de befaamde secular stagnation,  en zelfs een recessie is bij verdere tegenspoed niet uitgesloten

In mijn vorige blog liet ik mijn fantasie de vrije loop door de ECB te laten ophouden zich met de economie te bemoeien. Het resultaat zou zijn dat de economieën van de zuidelijke landen en Frankrijk (en nu ook Finland) zouden instorten en alleen via devaluaties en schuldsaneringen verder zouden kunnen gaan, zij het met een lagere levensstandaard dan nu mogelijk is. Want de huidige levensstandaard is gebaseerd op verdere schuldopbouw en waardevermindering van de euro door honderden miljarden geld bij blijven drukken en de rentelasten tot vrijwel 0 en zelfs tot negatief te verlagen.

Die schuldenlast is wereldwijd een betonnen blok aan het bot van de vooruitgang.
Maar de Quantitative Easing in combinatie met de lage rente heeft daar uitgebreid aan bijgedragen met alle daardoor onstane risoco’s.

Een schot voor de boeg gaf  gisteren de president van de Nederlandse Bank door aspirant huizenkopers de wijze raad te geven niet alleen te bezien of ze nu voldoende inkomen hadden om een huis te kopen maar daarbij ook in overweging te nemen of zij niet in de problemen zouden komen als de nu veel te lage rente zou stijgen.

Misschien een merkwaardige uiting voor iemand die zelf zitting heeft in het bestuur van de ECB en dus mede verantwoordelijk is voor deze lage rente en het beleid van de ECB dan ook verdedigt.
Overigens zou deze waarschuwing niet alleen voor aspirant huizenkopers moeten gelden maar voor iedereen die zich in de schulden steekt omdat de rente zo lekker laag is.
Een schrale troost is dat als de rente inderdaad zou gaan stijgen ook alle emerging economies in de problemen zouden komen en alle eurolanden die door de lage rente gelokt torenhoge schulden hebben. De FED durft het dus niet aan. Mw Lagarde juicht die schroom toe. Zij ziet in een verhoging van de Amerikaanse rentestand een groot gevaar voor de wereldeconomie in. Dat geeft wel aan hoever de balans is doorgeschoten.

Het CBS heeft zeer onlangs nog een optimistisch beeld geschetsts van de Nederlandse economie voor de komende jaren. Maar wel kampt 20% van de Nederlandse huishoudens met onbetaalbare schulden. Een op de vijf. Het illustreert het verschil tussen staat en burger.

Het IMF denkt er trouwens in zijn pas verschenen economische  outlook iets anders over.
Alweer zijn de groeiprognoses voor de gehele wereld, voor de eurozone en Nederland verlaagd.
Voor de eurozone 0,2% lager sinds de januari prognose, voor de wereld eveneens 0,2% minder voor 2016. Voor de eurozone wordt een groei verwacht van 1,5% in 2016 en 1,6% in 2017. De wereld groei respectievelijk 3,2 en 3,5%.

Terugzien is altijd wat simpeler dan in de toekomst kijken. Het IMF is bezorgd voor de toekomst omdat de groei de afgelopen jaren zo laag is geweest. De boost die de QE en lage rentestand hadden moeten geven aan de economie is uitgebleven. Ook de impuls die had moeten uitgaan van de lage olieprijs is uitgebleven. Secular stagnation oftewel stilstand is de vrees.

Opvallend voor mij dat wel door het IMF een lossere fiscale politiek (lees groter begrotingstekort, meer schuld) geadviseerd wordt maar dat deze gekoppeld wordt aan landen die daarvoor, ik zeg het in mijn eigen woorden, de ruimte voor hebben.
Dat zijn dan in mijn visie althans juist de landen die het het minst nodig hebben.
Dat de ECB geprezen wordt voor het vergroten van de geldverruiming en zelfs de negatieve rente kan ik, cynisch gezien, alleen maar verklaren omdat de IMF er altijd voorstander van is geweest en misschien ook wel omdat het de wereldeconomie dat nieuw geschapen geld zo goed kan gebruiken nadat de FED met  het bijdrukken van dollars is gestopt.

Want als ik het trio groei, begrotingstekort en werkloosheid in de eurozone bezie is er niet bepaald veel extra vooruitgang geweest en de groei was al begonnen voor de ECB begon met de QE.
Voor de balance of trade was het ook niet nodig, die is steeds positief voor de eurozone (en de EU) geweest.
Voor zover het de zwakke economieën op de been gehouden heeft is in die landen de economische situatie gekoppeld aan de levensstandaard verslechterd. Er heeft zich  zelfs een nieuw land, Finland, altijd een pillaar in de eurozone, bij de zwakke landen gevoegd. En er ontstaat in die landen steeds groter weerstand tegen de austerity, de bezuinigingen die vooral de man in the street hebben getroffen met loonsverlagingen en koopkrachtverlies.
Structureel gezien, denk ik zo,  heeft de ECB QE geen positieve bijdrage geleverd. Hooguit zou gezegd kunnen worden dat anders de situatie nog slechter zou zijn geweest.
En, tenslotte, de diversiteit in economisch potentieel tussen de eurozone landen, maakt per definitie een uitgebalanceerde monetaire politiek, dus ook QE en rente politiek, onmogelijk. 
Dat verklaart ook waarom de niet eurolanden in de EU  er na de crisis van 2008 beter van zijn afgekomen dan de elite, de voorbeeld eurolanden.
En of het de functie van de eurozone centrale bank is geoeconomie te bedrijven en dan daarbij of dat geopolitiek gezien gunstig is geweest valt over te discussiëeren.

Als we de gevolgen in Japan zien van de daar lang doorgezette en steeds verder opgeschroefde QE en negatieve rente voor één land, zonder de nadelen dus van ver uiteenlopende economieën, dan zie ik dat de Japanse Centrale Bank al de helft van de gehele Japanse staatschuld heeft opgekocht en dat desondanks de yen stijgt ten opzichte van de dollar, hetgeen in tegenspraak is met wat in de leerboeken staat vermeld.

Toch wordt de drietands benadering om tot succes te komen benadrukt:

-Monetaire loosening

-Fiscal loosening
-Structural reforms

Maar, gemakkelijker gezegd dan gedaan. Want daarover valt nog heel wat te zeggen.

Waar leidt de strategie van de ECB toe.

Is het een dead end,  cul de sac.

Neen, want de ECB kan in theorie tot in het oneindige doorgaan met geld bijdrukken, al dan niet gedekt door waardepapieren waarvan de waarde kan verdampen en kan de rente nog negatiever maken. En Draghi heeft gezegd door te gaan tot de inflatie nabij de 2% is. En als dat niet lukt? Natuurlijk lukt het want hoe meer electronisch geld bijgedrukt wordt hoe sneller de euro in waarde daalt. Misschien zelfs een daling die niet meer te stuiten valt. L’histoire se répète in dat geval. In Duitsland neemt de kritiek op de ECB strategie sterk toe. Schauble heeft zelfs gezegd dat de opkomst van de AfP te wijten is aan de ECB  en dat er een einde moet komen aan het goedkope geld. Hij wil een hogere rente. Zelfs het IMF wijst erop dat de negatieve rente voor de banken  tot “excessive risktaking” kan leiden om toch enig rendement te verkrijgen. Het standpunt van Weidman, president van de Bundesbank, is bekend. Hij vindt in de huidige stand van de economie ingrepen van de ECB overtrokken.

De ECB heeft een onaantastbare positie in de eurozone. Zo zelfs dat de Commissie kritiek erop ongepast vond, en ook het Europees Hof was dezelfde mening toegedaan. Onafhankelijk met een uiterst rekbaar mandaat en de zelf opgelegde missie de inflatie nabij de 2% te krijgen en te houden om zijn prijsstabilisatie opdracht uit te voeren. Daarbij geholpen door de macht de rentetarieven vast te stellen en geld te printen (zij het in werkelijkheid electronisch vervaardigen). Door met die twee machten te manipuleren probeert de ECB die 2% te benaderen tot nu toe zonder enig succes. Er blijft een dalende tendens in plaats van een stijgende, ook weer in maart.

Dat bij die manipulaties de zwakke lidstaten extra gesteund worden is duidelijk. Door via de banken  hun obligaties met 80 miljard euro per maand op te kopen loopt de waarde ervan op en wordt dus de rente laag. Daardoor kunnen ze gemakkelijk nog meer lenen. De ECB koopt ze op. De ECB koopt hun schulden op, niet direct maar op de markt.

Door de negatieve rentetarieven worden de sterke landen benadeeld. Dat zijn de landen waar gespaard wordt, waar pensioenfondsen bestaan die op rente vertrouwen om de pensioenen te kunnen betalen. Dat wordt nu beboet. Daarbij worden kleine reserves die zij voor noodgevallen op de bank hebben nog met negatieve interest bestraft. Zij hebben geen extra geld nodig, dat kan alleen tot bubbels leiden.

Het bezit van geld wordt zo beboet. Niet dat van aandelen en obligaties. Schulden worden soms zelfs met negatieve rente beloond. Het kapitaal wordt bevoorbeeld ten koste van de spaarders. Want de opbrengst van de negatieve rente wordt belegd niet in de lonen maar wordt in de vorm van leningen met soms nog geld toe aangeboden aan het bedrijfsleven, het kapitaal. Maar de lust tot investeren is niet groot want bedrijven investeren alleen als de investering potentieel leidt tot grotere afzet hetgeen bij de huidige lage koopkracht niet het geval is. Het is dus opnieuw de nooit beantwoorde vraag waar die 80 miljard euro per maand door de banken wel geïnvesteerd wordt.

Uiteindelijk zullen door de geldverruiming tenslotte de prijzen wel moeten gaan stijgen door duurdere invoer door de waardevermindering van het geld. In 2016 zal  960 miljard euro extra geld in omloop worden gebracht . Elk jaar dat het programma doorloopt wordt het totale geld drukken met dat bedrag verhoogd. Stel dat in 2017 en 2018 de 2% nog niet  is bereikt zijn dat is er 2880 miljard euro bijgedrukt en in omloop gebracht. Dat moet ontegenzeggelijk tot twee dingen leiden, verlies van koopkracht en ontstaan van inflatie beide door de waardedaling van de euro. Een dodelijke combinatie voor loontrekkers en de economie. Maar de 2% en wellicht veel meer dan dat  is dan wel bereikt.

De balans kapitaal arbeid wordt door de ECB strategie nog sterker verstoord dan hij al is. En de enige goede manier om inflatie te bevorderen is verhoging van de koopkracht door echte loonsverhogingen die de vraag doen toenemen en dus meer  aanbod nodig maken. De FED roept er al om. Ook in de USA stijgen de lonen te weinig. Dan heeft het voor het bedrijfsleven zin om te investeren en gaat de economie groeien. Maar om dat mogelijk te maken zal het kapitaal met minder tevreden moeten zijn. Dat is moeilijker geworden door de gezwollen aandelenbeurzen. Maar hoe paradoxaal het ook klinkt ook voor het kapitaal levert het winst op. Want een kwakkelend bedrijfsleven door gebrek aan vraag maakt eerder verlies dan winst.

Van tijd tot tijd komen er bij mij wel eens fantasierijke ideeën op. Stel bijvoorbeeld eens voor dat de ECB zou stoppen met de rentebepaling en met het bijdrukken van honderden miljarden euros en opkopen van ABSen. Stopt met het verstrekken van leningen zonder rente of met geld toe.

Wat zou er dan gebeuren in de eurozone. Een aanwijzing kan zijn de rente op Griekse obligaties in de tijd dat de ECB voor de derde bailout de duimschroeven aanzette en Griekenland geen extra kredieten verschafte. De yield (rente) op Griekse obligaties vloog omhoog naar 19,26%. De rente op eurozone obligaties is laag door de garantie van de ECB. Valt die weg dat treedt de marktwerking ervoor in de plaats. En de ECB koopt dan geen obligaties die aan bepaalde voorwaarden voldoen van de eurolanden op.  Algemeen wordt 7% aanvaard als de houdbaarheidsgrens voor staatsleningen, the tipping point. Kijk even naar de staatsschulden van de meeste eurolanden en denk je in hoeveel rente zij zouden moeten betalen op nieuwe obligaties, bij rollovers. En die staatsschulden zijn juist zo hoog door de strategie van de ECB. Bij een normale marktwerking was er al lang een stevige rem op gezet. Dan was de levensstandaard in de zwakke eurolanden behoorlijk gezakt. Er zou al snel een flinke devaluatie van de munt zijn geweest om een aanpassing te krijgen met de andere landen. In feite is dat de historie van de zuidelijke landen voor de invoering van de euro.

Ik vraag me ook af of, indien de inflatie op 2% zou komen, dat een verandering in de situatie zou brengen. Dan nog zijn de zwakke landen voor hun schulden afhankelijk van de door de ECB opgelegde lage rentetarieven. Hulp van de ECB blijft ook dan onmisbaar tenzij de echte groei de begrotingstekorten flink gaan overtreffen en de staatsschulden af gaan nemen. De termijn daarvoor is twintig jaar en de procedures per euroland overeengekomen met de Commissie. In feite blijven echter de staatsschulden nog steeds toenemen en zijn er eurolanden die er zich niet aan kunnen of willen houden. En de zuidelijke landen willen af van de begrenzingen op begroting en leningen.

Het zal toch duidelijk zijn dat de hulp die de ECB aan zwakke landen biedt door het opkoopprogramma en de lage rentetarieven eens afgebouwd zal moeten worden, inflatie op 2% of niet en dat de eurolanden dan op eigen benen zullen moeten leren staan zoals ook in het verdrag van Lissabon was vastgelegd.

Het zal ook duidelijk zijn dat indien de ECB de onorthodoxe middelen afbouwt de zwakke landen of de euro moeten verlaten om middels een devaluatie en schuldsanering een doorstart te kunnen maken of dat de sterkere landen structureel hulp zullen moeten bieden door geldstromen mogelijk te maken. Of de bereidheid daartoe zal bestaan valt betwijfelen omdat de sterke landen als tegenprestatie ongetwijfeld strenge structurele hervormingen aan de ontvangende eurolanden zullen willen opleggen. Maar de sociale verschillen zijn onoverbrugbaar.

Daarbij lijkt mij een vraagstuk of de zwakke landen een potentiele economie hebben die door de hervormingen hun op het economisch niveau van de sterkere eurolanden kan brengen. Bovendien blijkt dat een van de vaste onderdelen van de hervormingen interne devaluatie van de ontvangende landen zal zijn een euphemisme voor salaris en loonsverlagingen waardoor weliswaar de exportpositie zal verbeteren ten opzichte van andere eurolanden (ongeveer 50% van de handel speelt zich af tussen eurolanden) maar de interne koopkracht behoorlijk zal afnemen. Zie wat van Griekenland geëist wordt in ruil voor de derde bailout. Zo’n interne devaluatie kan niet anders gezien worden dan als een surrogaat voor een echte devaluatie omdat niet de waarde van de munt omlaag kan worden gebracht, het doel van een devaluatie. En als het ene euroland wint, verliest het andere.

Hoe verstrikt de Centrale Banken in hun eigen QE en rente ingrepen zijn geraakt blijkt eruit dat de FED geen voor de USA nuttige en nodige rente verhoging kan doorvoeren uit angst de toch al fragiele en teruglopende groei van de globale economie de kop om te draaien. Zoveel geld verruiming dollars zijn tegen lage rente in de emerging economies terecht gekomen en zouden bij een renteverhoging in de USA te duur zijn geworden.

Zo ook de Japanse centrale bank die tot zijn ontzetting en verbazing zag dat bij de laatste verruiming de koers van de Yen juist omhoog veerde in plaats van ten opzichte van de dollar in te zakken. Ondanks de geldverruiming, ondanks de rente verlaging. Tegen alle theorieën in.

Het lijkt er misschien wel op dat er een verslaving aan geldverruiming en renteverlaging is ontstaan waarbij grotere doses geen grotere uitwerking meer hebben maar een vermindering des meer.

.

kapitaal en arbeid

Ik vraag me van tijd tot tijd af of het wel geoorloofd zou moeten zijn om of je  als economisch en financieel niet gespecialiseerde leek je uit te laten over hoe je denkt dat het gaat in de eurozone. Moet je dat niet aan de experts overlaten. Ben je dan niet als een oen bezig. Maar dan denk ik altijd maar dat de grote zakenlui zoals Zuckenberg, Bill Gates en Steve Jobs ook geen afgestudeerde en alom erkende economische experts waren maar wel zakenimperia stichtten. En dat de wereld geplaveid is met economen die niet rijk zijn of zelfs arm. En de tijd van de gilden is (althans in Nederland) voorbij. Vandaar dat ik me geen zorgen maak. Maar wel steeds toevoeg dat het mijn lekenblik is. En als troost dat economen het meestal ook niet met elkaar eens zijn over hoe het moet in de financiële en economische wereld. Troost dat nu ook Duitsland zich in de kritiek over de ECB politiek van negatieve rente en steeds meer geld bijdrukken terwijl desondannks de inflatie ondermaats blijft en zelfs zakt.

Een vorig blog eindigde met mijn bewering:

Het enige  probleem: hoe krijg je de koopkracht omhoog. Via bijvoorbeeld helicopter geld. Maar dat roept het spookbeeld van de Weimar republiek op, terecht of onterecht. Of echte loonsverhogingen (dus hoger dan de inflatie), of belastingverlagingen. Of de inkomensverhouding  kapitaal/arbeid herzien. Vooral dat laatste is een heikel onderwerp. Want QE en renteverlagingen bevoordelen juist de kapitaalvorming. Of meer protectionisme.

QE en renteverlaging door de ECB gedurende nu een jaar hebben de koopkracht niet beïnvloed. Met die meer dan 700 miljard euro geldcreatie in dat jaar voor de banken en negatieve rente hebben ze wel de koopkracht van de spaarder zeer aanzienlijk verlaagd.  Een negatief resultaat dus.

Evenmin hebben ze de inflatie beïnvloed, die bepaald wordt door goedkope invoer uit lage lonen landen, verbeterde productiemethoden  en lage olie en grondstoffenprijzen en lage vraag veroorzaakt door lage koopkracht.

Verwar daarbij niet vraag en behoefte. Zonder koopkracht wordt behoefte niet omgezet in vraag.

Neem daarbij in aanmerking dat de vraag zich in eerste instantie richt op eerste levensbehoeften, daarna op vervanging van defecte huishoudapparatuur en woonkosten met inbegrip daarbij van elektriciteit.

Neem daarbij in aanmerking het gegeven dat in het rijkste euroland, Duitsland, jaarlijks 350.000 mensen worden afgesloten van elektriciteit, een van de voor een normaal bestaan essentiële behoeftes.

Neem ook in aanmerking dat meer mensen de armoedegrens hebben bereikt of overschreden.

Neem eveneens in aanmerking dat de eurozone economie ondanks het voordeel van lage grondstoffenprijzen en 700 miljard euro extra potentieel bedrijfskapitaal nauwelijks meer dan 1% echte groei vertoont terwijl de uitgaven nog steeds met meer dan 2% de inkomsten overstijgen zodat de staatsschulden blijven groeien.

Financieel gezien vertoont de eurozone zo een gestage achteruitgang terwijl de prognoses (historisch gezien vrijwel altijd te gunstig) geen verbetering tot positieve resultaten voorspellen.

Geen verhoging van de inflatie maar een daling tot in sommige eurolanden deflatie toe.

Hoewel je kunt twisten of dat nu in de huidige omvang zo erg is. De consument profiteert ervan.

In de zwakke landen, die niet kunnen devalueren door hun vastzitten aan de euro, is het een logische ontwikkeling lijkt mij. Door de voortdurende loonsverlagingen (zoals nu weer in Griekenland geëist) en daardoor dalende koopkracht en vraag valt eigenlijk niets anders te verwachten.

Een eigenaardig maar veelbetekenend aspect is daarbij dat de enige positieve invloed (hoewel je er ook over kunt twisten of die op de lange duur ook positief gebleven is of nuttig was) in 2012 de verklaring van Draghi was dat hij alles zou doen om de euro te redden. Die verklaring deed het vertrouwen in de euro stijgen, maar dat vertrouwen werd juist niet bestendigd door de geldverruiming en renteverlagingen door de ECB.

Een ander ding dat mij opgevallen is dat mensen graag imiteren. Dat zie je aan mode uitdrukkingen die ineens door iedereen gebruikt worden. Of zomer en wintermode. Toen iemand een pizzatent begon en die liep als een trein begonnen plotseling overal pizza tenten te verschijnen, zoveel dat de spoeling dun begon te worden en ze hun geld niet meer opbrachten.

Dus is het niet verwonderlijk dat ook Centrale Bankiers dat doen. Japan startte al voor 2000 met QE maar oordeelde in 2001 dat het niet effectief was en stopte er mee.

Maar in de crisis van 2008 begon de USA een programma van Quantitative Easing dat drie fases zou kennen en in 2014 werd stopgezet. De FED had toen voor 4.5 biljoen dollars aan ‘assets’ waardepapieren opgekocht.

De Bank of England was de volgende  centrale bank die in 2009  QE aankopen begon te doen. In 2012 werd het opkoopprogramma gestopt.

De Bank van Japan was de volgende zwaan kleef aan en begon in 2010 met een omvangrijk QE programma dat nog steeds doorloopt met slechts weinig resultaat.

Zweden is QE in februari 2015 begonnen.

De ECB kon niet achterblijven en in maart 2015 begon een uitgebreid aankoopprogramma van staatsobligaties en andere waardepapieren. In Maart jl werd het programma nog uitgebreid en zal pas beëindigd worden als de inflatie nabij de 2% is gestegen. Wanneer dat zal zijn en of het ooit zal gebeuren blijft in het duister. Maar de ECB gaat door.

Het is als met de pizzatenten.

Laten we zeggen dat er onder economische stromingen verdeeldheid heerst over het al dan niet effectief zijn van dit systeem van geld bijdrukken. Maar  de mainstream is voor.

Wat onmiskenbaar is dat het een soort verholen concurrentie tussen landen te weeg brengt.

Want onder het mom van de inflatie tot 2% willen brengen worden de wisselkoersen sterk beïnvloed. Hoe meer geld bijgedrukt wordt hoe minder het geld waard wordt en hoe lager de wisselkoers wordt en hoe beter de concurrentiepositie. Wordt dat te gek dan gaan andere landen hetzelfde doen.

In ieder geval drukt de QE  dus de waarde van de munt en dus de koopkracht. Het  tegenovergestelde van wat nodig is. De consument profiteert niet, wel het kapitaal.

Wat kan dan wel de koopkracht opvijzelen.

Helicoptergeld of loonsverhogingen.  

Dat laatste verschuift de balans arbeid versus kapitaal.

Want bij een gegeven opbrengst van een bedrijf die verdeeld moet worden tussen kapitaalverschaffers en werknemers krijgt als de een meer krijgt, de ander minder. Zo simpel is dat.

En het is toch wel duidelijk dat op het moment, ook door de Quantitative Easing en de lage rentepolitiek, het kapitaal in het voordeel is. Ook dat verklaart de lage inflatie. De koopkracht zit meer bij het kapitaal dan bij de arbeid. En het koopgedrag is bij beide groepen totaal verschillend.

Wheels within wheels.

Kapitaal en arbeid een labiele balans

Het gewonnen referendum. Het is een echte prestatie. Ondanks, laten we het wat euphemistisch zeggen, de niet al te enthousiaste medewerking van de meeste gemeenten, ondanks de vaak negatieve benadering van het referendum in de mainstream media is toch meer dan 30% van de stemgerechtigde bevolking komen stemmen over dat EU verdrag met de Ukraine en heeft een meerderheid van meer dan 60% tegen ratificering door onze regering van dat verdrag gestemd. Duidelijker kan het niet. Het is eveneens een overwinning van de internet media die tegen de onwil van de mainstream media in voldoende voorlichting verschaften voor het slagen van het referendum.

Natuurlijk komen na de deceptie voor de elite, het was te verwachte al de sluipwegen.  De opkomst was slechts 32%. Maar bij de verkiezingen voor het EU parlement maar 4% hoger. Toen klaagde niemand. Of het gewonnen referendum wat uithaalt moet nog blijken. De EU zal van alles verzinnen om eronder uit te komen wat zij doen bij alles wat niet in de grote verborgen strategie past. Maar ze zullen er wel rekening mee moeten houden.
Zo hebben we toch wel enige invloed maar helaas geen enkele op de Europese Centrale Bank.

De onorthodoxe ingrepen van de ECB tonen alleen maar de neveneffecten overduidelijk., spaarders in wanhoop, pensioenfondsen die verlagingen van de pensioenen moeten gaan doorvoeren, gezwollen beurskoersen, waardedaling van de euro,  via de banken goedkoop krediet verstrekken aan de gehele wereld.

Maar het beoogde doel, een inflatie van 2% blijft buiten bereik.

In plaats van dit te overdenken en in plaats van het kapitaal te spekken en een aanbod zonder corresponderende vraag te blijven doorzetten van strategie te veranderen en een poging te doen de koopkracht te bevorderen gaat de ECB ongestoord door op de beproefde niets helpende weg. Ze zien zelf evenmin een oplopende inflatie tot 2% in de nabije toekomst.

Door de stijgende aandelen koersen moeten ondernemingen steeds meer geld vrij maken om op een redelijk divident percentage te uit te komen. Als een aandeel 100 euro waard is is een divident van 6 euro per aandeel een divident van 6%, redelijk dus. Is echter het divident gestegen tot 150 euro dan is het divident van 6 euro slechts  4%. Om 6% divident te bereiken moet per aandeel 9 euro worden uitbetaald.

Er moet dus meer geld naar het kapitaal en er blijft dus minder over voor de lonen.

Om de koopkracht te verhogen  moeten de lonen worden verhoogd. Zoals in het VK wordt gezegd “a living wage”.

Vorige keren heb ik al gezegd dat indexering en loonsverhogingen vaak niet de ware prijsverhogingen door inflatie compenseren zodat een langzame verlaging van de koopkracht optreedt.
Vrijwel overal is na de Lehman crisis dat verschijnsel opgetreden, versterkt door de groeiende werkloosheid. Pas als de arbeidsmarkt krap wordt, er meer aanbod van werk is dan vraag gaan de lonen echt omhoog, neemt de koopkracht dus toe. Dan neemt de vraag eveneens toe en begint de economie te groeien.
Dat die lonen inderdaad omhoog moeten hoor je in de USA alom, in het VK is het punt gekomen, zoals ik net al zei dat er een living wage op komst is, dwz dat de loonsverhogingen hoger liggen dan de inflatie en de koopkracht dus stijgt.
In feite speelt het om de verdeling opbrengst naar kapitaal en opbrengst naar arbeid. Het blijkt steeds duidelijker dat die verhouding scheef is komen te liggen in het voordeel van het kapitaal. Het is ook duidelijk dat de geldverruiming en renteverlaging van de centrale banken de balans in het voordeel van het kapitaal doen doorslaan en in feite de koopkracht doen afnemen.
Ook de fiscale politiek doet dat. Het IMF dringt steeds aan op verlaging van de productiekosten door verlaging van de loonkosten. Zie wat weer de aangeschroefde eisen voor Griekenlands derde bailout zijn. Maar het onloochenbare gevolg is dat de koopkracht daardoor daalt en de vraaggebonden deflatie toeneemt.

Helicopter geld, direct van centrale bank naar consument zal (net als QE) een tijdelijke invloed hebben maar geen structurele.

Pas als de arbeid/kapitaal balans in een redelijk evenwicht wordt gebracht kan de economie gaan groeien waar dan tenslotte ook het kapitaal weer van profiteert. Want een ding is zeker: zonder kapitaal geen arbeid, zonder arbeid geen kapitaal. De twee zijn tot elkaar veroordeeld en een redelijke verdeling doet beide profiteren.

Op naarhethemleek.blogspot.fr een grafische voorstelling van de arbeid/kapitaal balans

Zoals ik het zie heeft het slagen ervan door de Nederlandse kiezer een veel diepere achtergrond dan dat verdrag.

In het verdrag staat inderdaad niet met zoveel woorden vermeld dat het de bedoeling is de Ukraine lid te laten worden van de EU.

Maar als je het doorleest begin je je af te vragen wat dan wel de bedoeling ervan zou kunnen zijn. Want het is niet  alleen een handelsovereenkomsten maar een draaiboek voor het omvormen van de Ukraine tot een kloon van de EU. Wat voor zin zou dat hebben als de Ukraine toch geen lid van de EU zou kunnen worden. Impliciet is vaak gevaarlijker dan expliciet want tegen dat laatste kun je je verweren.

Het is het wantrouwen in de bedoelingen van de EU die via een omweg zonder het duidelijk te benoemen een doel wil bereiken.

Het is een test of de EU zich ook aan de eigen principes houdt. Voor een verdrag is er unanimiteit onder de leden noodzakelijk. Zo willen de verdragen het.

Het is een test voor onze regering. Zullen zij zich verschuilen achter het “raadgevende” van het referendum en toch de handtekening zetten onder de nog te ondertekenen titels in het verdrag.

Het is een test voor ons parlement die zich ware vertegenwoordigers van het volk zullen tonen of niet.

Kortom het is een test van het vertrouwen dat wij kunnen hebben in de overheid.

Zoals dat indertijd beschaamd is toen een referendum de EU grondwet afstemde en het toen als verdrag in werking trad.

Is het een referendum tegen de EU of tegen de EU zoals die zich ontwikkeld heeft.

Want als ik het verdrag van Lissabon en de Functioning of the EU lees komt toch een ander beeld tevoorschijn dan we nu zien.

Dan zie ik als principe dat de landen elkaar niet direct financieel mogen steunen.

En dan hoor ik nu de roep om geldstromen in de eurozone van minder zwak naar zwakker.

En dan hoor ik nu het argument dat via een tussenpersoon een ander land steunen geen directe steun is.

En terwijl het verdrag spreekt van met elkaar samenwerkende zelfstandige landen hoor ik nu de kreet van “ever closer union” zonder dat men kan uitleggen wat daar precies mee wordt bedoeld.