ons leven, economie en demografie

We leven in een tumultueuze tijd. De vreedzame samenleving die we hebben opgebouwd na de verschrikkingen van de tweede wereldoorlog en die erop volgende vreedzame tijd waarin conflicten ver van onze grenzen werden uitgevochten verdwijnt steeds meer en maakt plaats voor een tijdperk waarin onze samenleving van binnen uit maar door terroristisch geweld van externe oorsprong wreed op de proef wordt gesteld.

En in de USA lijkt het of de samenleving daar door onderlinge tegenstellingen uiteengerukt wordt en er een gevaarlijke tweedeling is ontstaan.

Ook in de EU worden de tegengestelde belangen en de visies op de toekomst van de EU en eurozone scherper en lijkt het er wel op dat de gemeenschappelijke toenadering tot elkaar in saamhorigheid van het Verdrag van Lissabon wijkt voor een dwang door Brusselse wetgeving, de rule of law in plaats van gemeenschappelijke overeenstemming. Hoe gaat zo onze toekomst eruit zien.

Soms gaan mijn amateuristische overpeinzingen verder dan onze Europese Unie. Want de wereld is groter dan  onze EU. En wat er buiten de EU gebeurt is voor ons ook van levensbelang.

Is het niet zo dat we in deze tijd van gespecialiseerde specialisaties het gevaar lopen dat de dwarsverbanden tussen deze specialisaties verloren gaan.
Misschien worden de grote lijnen uit het oog verloren omdat men zich  concentreert op slechts één aspect.
Daar komt nog bij dat er steeds minder bereidheid lijkt om naar andere opvattingen te luisteren, dat men zich in de eigen hoek terugtrekt als in een egelstelling.
Denken dat zijn gelijk zo vast staat dat andere opvattingen niet zouden mogen bestaan. Tolerantie moet dan wijken voor het grote gelijk.

Maar wij zijn niet alleen op de wereld.

We leven in een wereld met nu een bevolkingsgrootte van 7 miljard mensen die in 2100 naar schatting nog verder tot 11 miljard mensen zal zijn uitgegroeid.
Nu al leeft 54% van die zeven miljard mensen  in steden en in 2050 zal dat naar verwachting 66% zijn. In totaal ongeveer 6 miljard mensen.
De wereld is verstedelijkt. Mensen trekken al meer dan twee honderd jaar van het platteland naar de steden om werk te vinden.
Wat is voor die zes miljard mensen de meest essentiële behoefte.
Water, voedsel en onderdak.
Zonder water sterf je binnen een week, zonder voedsel duurt het wat langer.
Maar de allerbelangrijkste factor voor water, voedsel en onderdak is energie, electriciteit.
Zonder energie is het onmogelijk het nodige water en voedsel te produceren en naar die zes miljard stadsbewoners te transporteren.
De tijd van de spade en de waterdragers is voorbij behalve in afgelegen gebieden van onze aarde.
De menselijke energie van onze voorouders op het platteland  is vervangen door machines en nu al en steeds meer in de toekomst robots.
Ons leven in de natuur en direct van de natuur is voorgoed voorbij, al veel meer dan een paar eeuwen.
Men kan er alleen romantisch, nostalgisch en vooral idealiserend over mijmeren.
Zonder voortdurende ononderbroken productie van electriciteit en energie is echter ook ons bestaan voorbij.
Onze voorouders konden de windenergie gebruiken voor de scheepvaart en windmolens  en gingen  met zonsondergang naar bed en bij zonsopkomst stonden ze weer  op.
Maar de industriële revolutie heeft daar definitief een einde aan gemaakt en de mogelijkheid tot grote bevolkingsgroei en de concentratie in industriesteden en ononderbroken energie voor een 24 uurs maatschappij geschapen.
In 1850 toen de industriele revolutie in volle gang was en de overgang van agriculturele maatschappij naar industriële maatschappij, van platteland naar de stad, zich aan het voltrekken was, telde de wereldbevolking nog slechts 1,26 miljard mensen.
Nu zes keer zoveel.
En in 2100 haast tien keer zoveel.
Voor hen moet er dan voedsel en water en onderdak zijn. En dus voldoende energie, electriciteit, om dat te produceren.
Dat valt niet meer terug te schroeven.
Ons leven hangt er letterlijk van af.
En zonder energie, elektriciteit, blijven ontwikkelingslanden in hun ontwikkeling steken.
Bijna 25% van de wereldbevolking heeft geen toegang tot elektriciteit. 
Buiten de ontwikkelde economieën ligt dat percentage uiteraard veel hoger.
In vele gebieden is er simpelweg nog geen elektriciteit.
Met energie moet je niet marchanderen. Energie moet er voldoende zijn, niet intermitterend maar onophoudelijk. Dat is van levensbelang.

Er zijn belangrijke onderwerpen die moeilijk bespreekbaar zijn. Vooral onderwerpen die de toekomst van onze wereld betreffen. Want dat is de wereld van onze kinderen en kleinkinderen zoals wij die vorm geven.

Maar die onderwerpen maken juist veel gevoelens los en leiden vaak naar een zwart wit angst beeld waarbij men vindt dat tolerantie niet past.
We zien een wereld in de toekomst die die enorme bevolkingsgroei en de de zeer ongelijke verdeling ervan over de aardbol,  van de sterke groei in Afrika en Azië tot de geringe groei, of zelfs teruggang, van die in Europa moet verwerken met even enorme problemen voor ontwikkeling en bestaansniveau en migratie.
Ik heb al eens geschreven dat voor velen in de grote economieën die toekomst en in feite al de huidige periode er so wie so minder positief  uitziet dan voor hun ouders het geval was.
In de Figaro las ik daarover onlangs een artikel waarin wordt gesteld dat nu al deze generatie van millennials  het zwaarder vindt hebben dan de vorige.
Ze zijn over gekwalificeerd, meer dan hun ouders, maar kunnen zich minder veroorloven hoewel ze een “cadre” positie bekleden.
De woonkosten zijn veel hoger geworden. Een eigen woning is veel moeilijker te verkrijgen door opgelopen koopprijzen.
De opvoeding van kinderen is veel duurder geworden.
En banen op hun opleidingsniveau vinden is moeilijk. 
Velen zoeken hun toekomst elders.
Maar hoogopgeleiden ruilen ook wel hun intellectuele ambities bij gebrek aan banen op hun niveau in voor een handenarbeid beroep.
Zo ken ik bijvoorbeeld een man met een universitaire opleiding tot museum conservator die  kunstsmid (maar ook gewoon smidswerk doet) is geworden en zijn vrouw van lerares filosofie geitenhoedster.
Dat gevoel van terugval heerst niet alleen in Frankrijk maar in ook andere ontwikkelde landen.
Wellicht dat deze sombere gevoelens in Nederland minder voorkomen waarbij een van de redenen kan zijn dat Nederland het economisch in de Europese Unie bijzonder goed doet in vergelijking met de andere landen.
Maar als de integratie van de eurozone, en de EU, doorzet tot een financiële unie zal het voordeel van dat succes verdwijnen en Nederland tot een regio in de EU geworden zijn.

Hieronder een tweetal tabellen uit de USA die een verklaring voor dat millennials  gevoel kunnen bieden.

De nog steeds doorgroeiende inkomensongelijkheid tussen rijk en niet rijk tussen kapitaal en arbeid.
De tabellen dateren aantal jaren jaar geleden, maar de verschillen zijn in die tussentijd alleen maar groter geworden.

Deze huishoudens  en gezinsinkomen tabel uit 2014 (en de verschillen zijn sindsdien nog toegenomen) laat zien dat de top 0,1%  inkomens meer dan 6 miljoen dollar per jaar ontvangen, terwijl de groep die  90% van de gezinnen omvat, per jaar gemiddeld 33000 dollar binnenkrijgt.

En 1% van de bevolking heeft een inkomen van 1,2 miljoen dolar.
De goed betalende banen voor de middengroepen zijn verdwenen.

In een volgende grafiek wordt de inkomensontwikkeling van drie groepen van 1963 tot 2013 getoond.

De groep die in 1963 10.000 dollar verdiende is er vrijwel niets op vooruitgegaan, hetgeen evenzeer geldt voor de groep die 50.000 verdiende waar een beetje omhoog en een beetje omlaag elkaar afwisselden
Maar de groep die 100.000 verdiende in 1963 is er tot 2007 behoorlijk gestegen tot 160.00, na de Lehman crash even iets gedaald maar na 2011 is de stijging weer doorgezet.
De ongelijkheid in inkomen neemt nog steeds toe.
Piketty had gelijk.

Volgende keer:   van grondstoffen tot afval, de bron van ons voortbestaan

Grondstoffen   verwerking         distributie          consumptie       afval Mijnbouw                                                                                                opslaan Landbouw                                                                                                verbranden Veeteelt                                      ENERGIE                                         recyclen Bosbouw

Vakantietijd

maar de ontwikkelingen gaan door

Het is vakantietijd maar dat wil niet zeggen dat er rust heerst in de EU en eurozone en de rest van de wereld. En voor een amateur die links en rechts leest en doorzoekt is het duidelijk dat fake news niet bestaat , wel fake facts and left-out facts en wat de media daar  van maken over links en rechts.

Het rommelt juist binnen de EU. Italië  is verontwaardigd, om het zacht uit te drukken, over het plotseling door Macron (tijdelijk) nationalisen van de scheepswerf  STX die al vrijwel in Italiaanse handen was overgegaan. Italië is duidelijk “pas content” en laat dat  ook merken.

Frankrijk en Zweden schijnen het “social dumping system”, zoals het laten werken van mensen uit  lage lonen EU landen door werkgevers in de westelijke eurolanden tegen ondermaatse lonen en arbeidsvoorwaarden wordt genoemd, zat te zijn en zoeken wegen om er een eind aan te maken. Maar was dat niet een van de oorzaken van de Brexit? De EU is toch ook gebaseerd op dat vrije verkeer van goederen en diensten en mensen.

De verhouding van Brussel met Polen wordt steeds grimmliger. Polen wordt  door de Commissie  bedreigd met artikel 7 (hetgeen kan leiden tot verliezen van stemrecht in de EU) of anders het intrekken van subsidies omdat het de EU “rule of law” aan de laars zou lappen door de nieuwe benoemingswetten voor de rechterlijke macht. Nog eigenlijk een nasleep van de snelle benoemingen van toprechters door de demissionaire, weggestemde, Poolse regering. Want de  rechterlijke macht kan dan onafhankelijk zijn, maar de benoemingen zijn vaak politiek getint (vergelijk de USA). Polen eist bovendien nog herstelbetalingen van Duitsland voor de schade uit de Tweede Wereldoorlog.

In het algemeen is er een verschil van mening over het wezen van de EU tussen de oostelijke EU lidstaten en de westelijke. De eerstgenoemde benadrukken het economische handels  karakter van de EU met behoud van de nationale zeggenschap en de eigen identiteit, de westelijke (regeringen) zien de politieke integratie van de EU, de “ever closer union” als  einddoel. Ook wat betreft de illegale migranten aanpak zijn er grote onoverkomelijke verschillen tussen de twee blokken. Maar dat is en blijft ook voor de gehele EU een heet hangijzer waar nog geen enkele houdbare oplossing voor is gevonden.

Een ander aspect is de groeiende ongelijkheid tussen de beloning van kapitaal en arbeid die niet alleen ethisch onderdehand niet meer te billijken valt maar ook grote invloed op de economie heeft. Doordat loonaanpassingen achterbleven en blijven bij inflatie en productiviteitsverhoging neemt de koopkracht af. Let daarbij ook op het verschijnsel dat beurskoersen stijgen bij reorganisaties die tot ontslaggolven in de onderneming leiden en werkeloosheid.

Dat bij de verkeerde toepassing van austerity niet het uitgavenpatroon van de eurolanden en de economische efficiency werden aangepakt maar de gemakkelijke weg van de lastenverhoging voor de bevolking om niet het  3% begrotingstekort te te overschrijden en de verlaging van lonen om de concurrentiepositie te versterken leidde ertoe dat in de eurolanden de binnenlandse koopkracht sterk aangetast werd waarbij juist de zwakkere eurolanden het zwaarst werden getroffen waardoor in work poverty (ook in de sterkere landen) en het risico van armoede toenamen en de belastinginkomsten daalden. Griekenland door zijn afhankelijkheid van bail-outs daartoe verplicht door de eurozone is een goed voorbeeld hiervan. En denk erom dat de nieuwe bailout bedragen werden en worden gebruikt voor aflossing en rentebetaling van oude schulden en niet of nauwelijks bijdragen aan het economisch herstel van het midden en kleinbedrijf, dat ook niet profiteert van de lage rente en het opkopen van leningen van grote ondernemingen door de ECB.

De koers van de euro is sterk gestegen, niet alleen ten opzichte van de dollar, tot $ 1.18  vanaf enkele maanden terug $ 1.06. Het kan verkeren want vele analisten voorspelden toen dat er pariteit tussen dollar en euro zou komen, één op één. In plaats daarvan een eurokoers stijging van 15%.

De ECB zal met lede ogen toezien hoe het hen niet is gelukt de eurokoers laag te houden ondanks de QE. Door die stijging daalt de concurrentiepositie van de zwakke eurolanden  en neemt die van de dollar toe.

Evenmin is er beweging in de inflatie die weer gedaald is tot 1.3%, ver van de bijna 2% grens van de ECB.

Er lijkt geen ontkomen aan dat de rente dan toch een stijging zal gaan vertonen ondanks de uiterst lage en zelfs  negatieve rentetarieven van de ECB want de groei in de eurozone economie zet door, 1.9% en wellicht nog meer op jaarbasis. Dat geldt niet alleen voor de eurozone maar is wereldwijd, voor de gelovers in het cyclische karakter van de economie zet het cyclische herstel door. In het eerste kwartaal van 2017 waren de resultaten hoger dan de prognoses en de resultaten die niet voor het tweede kwartaal binnnenkomen bevestigen dat beeld. Overigens is de prognose voor de wereldgroei beduidend hoger (3,5%) dan die voor de eurozone.

In een vorig blog heb ik ook gewezen op de gevaren van renteverhogingen voor nieuw af te sluiten leningen door de eurolanden die dan een marktconforme rente zouden moeten betalen. Dat geldt echter alleen voor leningen die uitgaan tot boven die welke tot het einde van de QE (dus tot het stoppen met geld bijdrukken) zijn afgesloten.

De ECB besteedt immers het vrijkomende geld bij het aflossen van mature bonds om weer zoals zij zeggen te “investeren”, dat wil eenvoudig uitgelegd zeggen rollover van leningen (dus oude aflopende leningen te vervangen door nieuwe leningen) op te kopen.

De meer dan 2200 miljard bijgedrukte euros worden dus niet (zoals de FED waarschijnlijk in September a.s. gaat beginnen te doen) uit de circulatie gehaald en de balans van de ECB blijft dus boven de 3,5 biljoen euros.

Voor die rollover geldt dus nog steeds de bescherming van de ECB die dan, zoals ik al eerder heb vermeld,  zo’n 30% van de eurolanden schulden in bezit houdt. Totdat de ECB begint met het opschonen van de balans door die paar duizend miljard euro te vernietigen. Uiteraard pas indien de economie van de eurolanden dat mogelijk maakt. Dus als  de economie zo enorm sterk is gegroeid dat de huidige 89,5% van het Bruto Binnenlands Product nog maar 60% van het dan zo sterk gegroeide GDP is of indien er voldoende bezuinigd is om begrotingstekorten om te laten slaan naar flnke begrotingsoverschotten.

Dus zelfs als het bijdrukken wordt gestaakt loopt het opkopen van obligaties gewoon door en blijft de rente op obligaties beïnvloeden. Pas als de ECB balans weer geslonken wordt  tot het pre-stimulerings niveau is de normale situatie terug. Hopelijk voor er een nieuwe (cyclische) recessie komt want dan zal opnieuw op dezelfde manier moeten worden ingegrepen. En daar zal monetaire ruimte voor nodig zijn. Want nu is het meeste kruit verschoten, menen vele analisten.  

Natuurlijk kan men in plaats van de 60% EU staatsschuld norm een hoger percentage aanhouden. Maar het blijft altijd zo dat de rentekosten niet het  functioneren van de staat mogen verhinderen. Dus zolang de rentekosten normaal opgebracht kunnen worden. In dat geval hangt de houdbaarheid van de schuld  van de marktrente af die op zijn beurt ook weer van de risico factor afhangt. Hoe hoger de schuld hoe groter de risico factor. Het is duidelijk dat voor zwakke landen met een schuld van meer dan 100% die risicofactor zeer hoog is. Kijk maar eens naar de rente op staatsleningen voor de eurozone tot stand kwam. Dat verklaart ook de steeds terugkomende roep om Eurobonds die dus de sterke landen een soort bescherming voor de zwakke zouden laten zijn ten koste van hun eigen marktconforme rente.

Tot nu toe heb ik de QE alleen betrokken op de staats financiën. Maar ook de niet staatsschulden spelen een rol. Zo bestaan er zogenaamde « zombie » banken en bedrijven.  Instellingen, vooral in de zuidelijke eurolanden,  die feitelijk niet levensvatbaar zijn maar overeind worden gehouden door leningen en schulden. Zij kunnen door de lage rentestand wel de rente opbrengen over die schulden maar niet de schulden zelf afbetalen. Renteverhogingen zouden hen zeer waarschijnlijk doen omvallen. 

Ook hier speelt de monetaire politiek van de ECB een rol en het tightenen van deze politiek door taperen en stoppen van de QE of het verhogen van de rentetarieven zal gevolgen hebben voor deze instellingen. Maar aangezien ze niet levensvatbaar zijn zijn ze in werkelijkheid een blok aan het been van de economie en zullen ze uiteindelijk toch moeten verdwijnen. Alleen het “hoe” levert problemen op.

En de recente omzeilingen van de juist in werking getreden regels voor het saneren en opheffen van banken in Italië hebben het toch al niet  grote vertrouwen in de EU bankenunie geen goed gedaan. Want wat is het nut van regelgeving als deze of mazen “ontsnappingsclausules” vertoont of niet wordt nageleefd. Beide komen teveel voor in de EU.  S&G Pact, bijvoorbeeld, of de Schengenzone en het illegale migranten problem. Of het verbod op directe steun van eurolanden onderling en ECB dat door het indirect te maken geoorloofd werd. Maar duidelijk niet zo bedoeld.

En eurozone minister van financiën met eurozone budget en eigen belastingheffing is tegen de verdragsregels van directe steun in. Maar toch wordt er heel serieus over gepraat.

Maar zoals altijd zijn dit de persoonlijke overpeinzingen van een niet specialist, een amateur die de plank dus best mis kan slaan.

  

Inflatie en Stimuleren

Quantitative Easing 

Beginnen is gemakkelijk maar

Stoppen kan misschien niet meer.

De EU staat voor globalisering, de USA, althans Trump, voor protectionisme. Globalisering is niet nieuw, reeds in de oudheid was er een levendige handel tussen bijvoorbeeld Cornwall en Noord Afrika. Handel is altijd grensoverschrijdend geweest en piraten ook om de handelsschepen te beroven van hun globale kostbare waar. Portugal, Engeland en Nederland vochten bloedige handelsoorlogen op zee uit.

In feite is vanuit mijn amateuristische gezichtspunt wat wij globalisering noemen een vorm van protectionisme. Door globale handelsverdragen (en associatieverdragen) te sluiten nemen wij bepaalde landen of groepen landen op in ons handelscircuit onder gunstige voorwaarden voor beide partijen en sluiten daarbij alle andere landen hiervan uit. Voordelen voor de deelnemers, hogere lasten voor de niet deelnemers.

Zie de EU met haar “single market” en nu Groot Brittanniê, tot nu toe nog steeds deelnemer erin maar als het uittreden voltooid is een uitgeslotene. Zie dan hoe er nu onderhandeld moet worden over eventuele nieuwe voorwaarden voor het UK voor de handel met de EU en omgekeerd voor die toekomst. Puur protectionisme van die “single market”.

Ware globalisering zou zijn geen enkele handelsbelemmering tussen de landen van de wereld en dus pure concurrentie op prijs en kwaliteit. Net zoals velen de nationaliteiten verwerpen en wereldburgers willen zijn zonder grensbeperkingen. Geen landbewoners meer maar wereldbewoners. Beide misschien ideologisch prachtig maar pragmatisch uitgesloten. Zwart wit bestaat niet, in alles moet een werkbare en houdbare tussenvorm worden nagestreefd. Dat is nu het geval in de EU, hoewel ook daar in beperkte mate.

 Het is vakantietijd, massa’s mensen verplaatsen zich van zuid naar noord, oost naar west en omgekeerd. Dat wil zeggen de massa’s die zich dat veroorloven kunnen. Want naast de zeg zestig procent van de EU bevolking die zich dat kan veroorloven is er  minstens 30% die dat niet kan. Maar die zijn onzichtbaar.

In Italië bijvoorbeeld zijn het niet alleen de banken die lijden onder een overmaat van slechte leningen, waar de belastingbetaler voor opdraait in plaats van de bankeigenaren, maar is de armoede bijna verdrievoudigd in de laatste tien jaar.
Zelfs de inwork poverty in de eurozone neemt toe omdat de lonen sinds lang al niet meer de inflatie bijhouden zodat de koopkracht daalt bij vooral sterk stijgende energieprijzen die voor steeds grotere groepen onbetaalbaar worden.
De inflatie, die bijna 2% die door de Centrale Banken wordt gezien als de heilige graal voor de economische groei,  maar wereldwijd weigert gehoor te geven aan de pogingen van de Centrale Banken om hem te dwingen die waarde te bereiken.

En in landen waar er veel inflatie is deugt de economie van geen kanten.

En is een inflatie van 2% inderdaad een must voor een goed lopende economie. Het is geen 1+1=2 maar een soort axioma.

Wat wel zeker is, dat de loonsverhogingen geen volledige compensatie voor die inflatie zijn geweest en dat daardoor de koopkracht achterop is geraakt.

De ECB roept nu op tot loonsverhogingen die de inflatie zouden aanjagen, maar de bittere werkelijkheid is dat in de zwakkere eurozone landen juist loonsverlagingen zijn doorgevoerd om de concurrentiepositie van die landen binnen de eurozone te verbeteren. Want ook in de EU is er concurrentie om het aandeel van elke lidstaat in het Bruto Binnenland Product, het Gross Domestic Product van de gehele EU te vergroten. Vergroten door één land is dan verlagen voor een ander. Dat geldt in nog sterkere mate voor de eurozone, de door de euro aan elkaar vastgeklonken landen.

En in de sterke eurolanden is geen ECB stimulering, of liever gezegd redding, nodig.

Voor een leek, een amateur, is het moeilijk het rationele van al die wat de ECB stimulering noemt te begrijpen. Maar als leek zie je ook de feiten en trekt daaruit je eigen conclusies.

Je ziet dat, terwijl de economie zijn eigen pad trekt, terwijl het in de EU landen die niet door de ECB gesteund worden beter gaat dan in de zwakke eurolanden, de effecten beurzen aan de lippen van de Centrale Banken hangen en negatief reageren op elke indicatie dat die extra geldproductie zou kunnen verminderen en opdrogen.

In plaats dat de effectenbeurzen voornamelijk door de economie zouden worden gestuurd, door het rendement van de ondernemingen, worden ze door de monetaire politiek van de Centrale Banken gestuurd en beïnvloeden op hun beurt weer duidelijk deze CB politiek  gezien de prudentie waarmee de Centrale Banken spreken en handelen om de beurzen niet te laten schrikken of zelfs volgens sommige analisten te laten instorten. Dat was onmiddellijk te zien na de woorden van Draghi in Portugal waaruit zou hebben kunnen worden uitgelegd dat de ECB de QE zou gaan verminderen, waardoor de ECB snel die indruk moest wegnemen om de ontstane onrust te bezweren.

Die steun of stimulering  gaat niet om onbeduidende bedragen maar in de eurozone over minstens 2,2 biljoen euro en één biljoen euro is duizend miljard euro. Astronomische bedragen voor een amateur maar gewoon stimulering voor een centrale bank.

De ECB ziet ondanks die 1,5983 biljoen euro tot nu toe daartoe bijgedrukt door de bank om staatsobligaties en andere waardepapieren op te kopen en leningen met lage of negatieve rente te verschaffen aan banken en grote ondernemingen, die 2% inflatie steeds opnieuw verder in de toekomst verdwijnen (of misschien zelfs in het niet). Na een kleine kortstondige stijging nu weer zelfs weer gedaald tot 1,3%.

En dit bijdrukken gaat minstens door tot eind 2017 als een bedrag van meer dan 2,2 biljoen euro is bereikt en zal daarna, indien de ECB dat nodig acht nog worden voortgezet. Maar geld kun je niet oneindig blijven bijdrukken al koop je er waardepapieren voor terug waarvan de waarde bepaald moet zijn door de wetenschap dat die waarde blijvend is. Maar is die zekerheid er wel bij de obligaties van de eurolanden met een schuld van op het ogenblik 89,5% van het totale eurozone Gross Domestic Product, maar dan wel met daarbinnen landen met een staatsschuld van 176,2% of 134,7% of 130% en andere met boven de 90%.

Wat zouden die obligaties waard zijn zonder de rugdekking van de ECB, dus als de QE afgelopen is en, wat dan toch ook moet volgen, (zoals de FED reeds voorzichtig van plan is "relatively soon", bv a.s. september  te gaan doen) de ECB vervolgens de bijgedrukte gelden gaat vernietigen (dus uit de circulatie  halen) bij het vervallen van de obligatielooptijd van de ervoor gekochte obligaties, want die moeten dan aan de ECB worden uitbetaald.

Dan zouden  door de eurolanden nieuwe obligatieleningen moeten worden afgesloten tegen de markt rente tarieven en kijk naar de historie, die zullen  veel en veel hoger zijn dan de door de ECB steun veroorzaakte uiterst lage rentetarieven voor landen in het opkoopprogramma. Want de schulden blijven en nemen nog steeds toe.

De ECB heeft dan ook al aangekondigd dat die binnenkomende bedragen niet uit de circulatie worden gehaald maar weer geïnvesteerd, dat wil zeggen dat er, naar mijn mening,  voor die meer dan 2,2 biljoen euros opnieuw eurolanden obligaties worden opgekocht als oude leningen moeten worden afgelost en vervangen door nieuwe leningen.

Dat komt erop neer dat de ECB dan in feite zo’n 30% van de schulden van de eurolanden in bezit houdt, als ik de cijfers moet vertrouwen.

En hoewel de prognose voor de groei dit jaar is verhoogd tot 1,9% en in het eerste kwartaal 0,6% bedraagt en de prognose voor het deficit terugloopt naar 0,9%, (maar zal die prognose inderdaad uitkomen, er zijn landen die zelfs meer dan 3% deficit houden) is dat lang niet voldoende om de schulden te doen teruglopen. Dat gebeurt pas als er geen begrotingstekort is maar een begrotingsoverschot. Elk begrotingstekort doet de schuld in euros toenemen. En aflossen vindt ook plaats in euros.

Dus met die toch magere groei (ondanks al die stimulering) en het doorgaan met een begrotingstekort, schiet de eurozone niet veel op.

Als noodmaatregel dan alles op een hoop gooien door een eigen euro minister van financiën en fiscaal europarlement  doet niets af aan die 89,5% schuld en de magere groei. Maar doet wel de nu bestaande noodzaak voor zwakke eurolanden te hervormen afnemen, want het geld komt dan toch wel binnen, zoals nu door meer schuld maken omdat de rente zo laag is en geld dus goedkoop. Tot de renteverhoging doorzet.           

Elke kleine zakenman weet dat meer uitgeven dan er binnenkomt de garantie van faillissement inhoudt. De ouderen onder ons kennen nog het gezegde, de tering naar de nering zetten, dat is het behoud van de zaak. Ook voor landen geldt dat, vooral voor landen die niet kunnen devalueren (=het verlies afschuiven op andere landen) omdat ze binnen een muntunie zitten.  Die mogelijkheid moet hun via een andere weg (dubbele currency bijvoorbeeld) worden geboden. Dan kunnen zij op eigen kracht uit het dal proberen te kruipen.

Maar zoals ik altijd met nadruk zeg, dit zijn alleen maar de overpeinzingen van een amateur, niet van een theoretisch geschoolde econoom.

Money, Money

en de ECB boom waar dat geld aan groeit.

Nauwelijks begint de toekomstige bankenunie vorm te krijgen of er wordt alweer van de regels afgeweken, via een ontsnappingsclausule. Maar zeer ongeloofwaardig. Twee Italiaanse banken zijn door de ECB als niet levensvatbaar verklaard en moeten dus volgens de nieuwe regels worden afgebouwd. De aandeelhouders en schuldeisers moeten betalen en de belastingbetaler niet. Helaas bouwt Italië, tegen de bankenunie regels in, de banken af volgens het Italiaans recht en steekt de Italiaanse staat en dus de belastingbetaler (en dus de eurozone) er 17 miljard euro in om de eigenaren te beschermen. Zo wordt de geloofwaardigheid van de bankenunie bij de eerste de beste crisis al aangetast. Vooral Duitsland is zeer verontwaardigd, maar daar koop je niet veel voor. De Europese Commissie heeft kennelijk toestemming gegeven, want anders zou het niet zo hebben kunnen gebeuren. Een puur politieke beslissing. En in feite de doodsteek voor de bankenunie, want wie vertrouwt die nu nog.

Austerity is een vies woord geworden. Volgens de zuidelijke landen en Frankrijk heeft austerity deze landen de mogelijkheid ontnomen door met een lossere financiële politiek (dus nog meer lenen dan nu) investeringen te plegen waardoor er snelle economische groei zou zijn ontstaan die de rampzalig hoge staatsschulden van die landen tot een redelijk niveau zou doen dalen, dus tot die EU voorgeschreven  60%.

Een Oxford werkgroep komt tot de conclusie : Vergeet die austerity maar, en de groep zegent een fiscaal feest, een nieuwe risico analyse van de staatschulden geeft aan dat er ruimte genoeg is voor nog meer staatsuitgaven en dus schulden.

Maar het stuk eindigt met: Er zijn echter gevaren, het voornaamste is wanneer de centrale banken tenslotte hun balans zullen opschonen, dan wordt de risico analyse minder gunstig, maar dat zal nog lange tijd duren, met misschien de USA als uitzondering.

En ja, dat gebeurt nu juist, de FED verhoogt niet alleen stapsgewijs de rente maar is ook overgegaan tot het geleidelijk uit de circulatie halen van het extra gedrukte geld bij het vervallen van de ermee gekochte obligaties.  Een volgens sommige economen riskante operatie die de economie sterk zou kunnen schaden. There is the rub.

En de BIS (de bank der banken) en de Duitse Bundesbank dringen er ook bij de ECB op aan de losse geldpolitiek te verscherpen nu de economie aantrekt.

Maar, zo geloof ik als amateur, dat dat juist het gevaar is dat de Oxford groep zo nonchalant aanroert:  de eurozone is aan de ECB steun verslaafd geraakt en afkicken is riskant.

En dan ook nog, zoals sommige economen nu zeggen, welke austerity?  Want ondanks die austerity, die zuinigheid en vlijt, zijn de staatsschulden in de eurozone tot boven de 90% gestegen. Een austerity die schulden veroorzaakt tot zelfs meer dan 130% van het GDP kan toch moeilijk die naam dragen.

Die austerity bestaat immers alleen in theorie, zoals zoveel in de Europese Unie. Vanaf het prille begin heeft geen land zich er aan behoeven te houden, Duitsland en Frankrijk gaven in 2003 al het goede voorbeeld door de 3% begrotingstekort grens ongestraft te overschrijden. In allerlei verdragen en pacten kan men dan theoretisch de teugels strakker aanhalen maar de praktijk ging ongestoord door.

En we moeten niet vergeten dat elk begrotingstekort, en dus zeker 3% toegestaan tekort, jaar na jaar de staatsschuld in euros met dat percentage doet toenemen, cumulatief. Dat straffeloze tekort heeft in de eurozone als geheel de staatsschuld tot boven de 90% gejaagd en die schuld neemt nog elk jaar in euros behoorlijk toe. Die 90% is bovendien bedrieglijk omdat er verschillen zijn tussen de landen van 130% tot minder dan 60%.

Hetzelfde geldt voor de begrotingstekorten.

Kijk maar naar de tabellen in mijn vorige blogs.

De noordelijke landen wijten dit alles grotendeels aan een zuidelijke onwil om economische hervormingen door te voeren zoals zij zelf deden en doen. De zuidelijke landen verwijten de noordelijke landen op hun beurt dat zij door die austerity zich niet economisch hebben kunnen ontplooien.

Ik denk op mijn amateuristische niet door theorieën en modellen geabstraheerde  manier dat de oorzaak simpelweg is dat landen die zo sterk verschillen in economische potentie en cultuur, zoals allang voor de invoering van de euro bekend was, nooit in een en dezelfde munt met een en dezelfde fiscale grensregels terecht hadden mogen komen.

Maar ideologie en economie zijn slechte bedgenoten. En de ideologie  was en is “the ever closer union” waarbij men vergat dat die ook het effect van een wurgslang zou kunnen hebben. We hebben het steeds over diversiteit behalve als  het over die ever closer union gaat, dan wordt het eenheidsworst.

Het is het alleen maar doordat de ECB per maand 60 miljard nieuwe euros in de economie  blijft pompen (of liever gezegd grotendeeels in de effecten beurzen) en dat door die enorme geldtoevoer (die grotendeels  naar buiten de eurozone verdwijnt, want de investeringslust binnen de eurozone is niet bepaald overdonderend groot) de rentetarieven (ook een kwestie van vraag en aanbod) dermate laag zijn dat de eurolanden deze lage rente kunnen opbrengen en er soms nog door de negatieve rente op verdienen.

Ook het bedrijfsleven kan profiteren van leningen tegen soms negatieve rente, dus geld toe.

Natuurlijk groeit daardoor de economie in de eurozone, zij het met grote verschillen tussen de eurolanden, maar het is schuld gefinancierde groei, en gezien de enorme ECB stimulering ook geen bijster sterke groei.

De ECB is overigens door haar opkooppolitiek de grootste schuldeiser van de eurozone geworden en haar vorderingen op de lidstaten nemen nog steeds met 60 miljard euro per maand toe…..

Wat de situatie nog nijpender maakt is dat de Amerikaanse FED niet alleen gestopt is met het bijdrukken van geld maar nu ook begint met het uit de circulatie halen van dat eerder bijgedrukte geld bij het vervallen van de ermee gekochte obligaties zodat de balans van de FED, opgezwollen door het vele bijdrukken, weer normalere proporties kan aannemen.

Volgens velen een gedurfde operatie, maar volledig in tegenstelling tot wat de ECB doet. Want die gaat het geld dat vrijkomt bij het vervallen van de door de ECB gekochte obligaties weer gebruiken voor nieuwe aankopen van staatsleningen.

En wanneer het bijdrukken van geld om staatsobligaties tweedehands op te kopen zal stoppen hangt ook nog in het luchtledige.

En vast staat dat, in tegenstelling tot wat de FED aan het doen is, de ECB rentetarieven niet binnen afzienbare tijd zullen gaan stijgen.

Die twee zaken ondanks de grotere economische groei in de eurozone.

Want een krimpende geldmarkt, en daardoor stijgende rentetarieven, of een verhoging van de rentetarieven door de ECB zelf, zou nieuwe leningen voor de eurolidstaten veel te duur maken. En elk jaar vervallen er oude leningen en moeten nieuwe worden afgesloten.

Kijk naar Griekenland dat er reikhalzend naar uitziet dat het weer wordt opgenomen in het opkoopbeleid van de ECB en daardoor weer op de kapitaalmarkt zal kunnen gaan lenen tegen onnatuurlijk lage tarieven.

Want nu is dat lenen uitgesloten door de hogere rentetarieven die Griekenland  zonder die opkooppolitiek zou moeten betalen.

Zonder opkoopbeleid van de ECB zouden die veel hogere tarieven ook voor de meeste andere eurolanden gelden gezien de enorme schuldengrootte die ze al (na zeventien jaar euro) hebben opgebouwd en ook niet op te brengen zijn.

Het is niet voor niets dat de EU nu overweegt het ESM (Europese Stabiliteits Mechanisme), oorspronkelijk bedoeld als noodhulp voor landen die tijdelijk in liquiditeitsproblemen waren verzeild om het verbod van directe onderlinge financiële hulp in het verdrag van Lissabon opgenomen te  ontlopen) om te bouwen tot een Eurozone investeringsfonds,  zodat die bedragen niet bij de schulden van de eurolanden kunnen worden opgeteld.  Ook het Junkers Investeringsfonds wordt daartoe opgetuigd naast de al bestaande Europese Investerings  Bank.

Nadat dus het verdrag van Lissabon, het Stabiliteits en Groei Pact en de erop volgde sixpacks en wat dies meer zij niets hebben uitgehaald, dreigt nu, nadat ook de stimulering door de ECB kennelijk niet de gewenste uitwerking heeft zoals ik al een aantal malen heb vermeld,  als tovermiddel de verdere integratie van de eurozone te worden aangepakt, met eurozone minister van Financiën en Eurozone financieel parlement en gemeenschappelijk budget en schulddeling.

Eerlijk alles delen en dat zou dan de structurele, op economische verschillende mogelijkheden gebaseerde verschillen tussen de eurolanden oplossen. Noord en Zuid Italië spelen in plaats van die structurele verschillen te aanvaarden en te proberen ze aan te passen door meer diversiteit.

Dat wil zeggen via bijvoorbeeld een duaal muntstelsel, een voor binnenlands gebruik en de euro als overkoepelende munt waardoor de landen een eigen rekeneenheid hebben die een verschillende waarde ten opzichte van die overkoepelende euro hebben en zo concurrerend binnen de eurozone kunnen worden.

Maar dat eist een andere insteek dan the ever closer union en dat is nu eenmaal de ideologie.

Maar hoe zouden de 17 andere eurolanden reageren op de verjongde as Duitsland Frankrijk, Merkel en Macron die samen plannen smeden voor de toekomst van de EU en met name de eurozone.

Want toen de EU nog klein was konden Duitsland en Frankrijk gezamenlijk eigenlijk voor de gehele EU beslissen en we zien nog steeds dat Mw Merkel als woordvoerder van de EU optreedt, terwijl Tusk president van de Raad van Regeringsleiders is en dus de aangewezen persoon zou zijn om de Raad van Regeringsleiders te vertegenwoordigen. Maar de EU is uitgedijd en de centrale en oostelijke lidstaten hebben een andere opvatting over de EU dan de as D/F, zij zien de EU voornamelijk als handelszone en niet als fiscale of politieke unie. En ook binnen de eurozone is er geen gemeenschappelijke lijn en staan noord en zuid tegen over elkaar, zuinigheid en vlijt contra lossere geldpolitiek en meer schulden.

Zelfs tussen Duitsland en Frankrijk is er een verschil van inzicht over het oppertoezicht op de eurozone. Beide zien de huidige situatie met de Europese Commissie als hoeder van de verdragen en de in feite niet officieel bestaande eurozone ministerraad als onhoudbaar. Beide willen een centrale toezichthouder, Duitsland bij monde van Schauble tot nu toe steeds om erop toe te zien en af te dwingen dat de verdragen worden aangehouden, Frankrijk en de zuidelijke landen om een toezichthouder in de vorm van een minister van financiën met eurozone budget, eurozone parlement en eurozone schulddeling (van toekomstige schulden of zelfs de bestaande schulden) te creëren. Een EU, tegen de verdragen in, van twee niveaus, hetgeen de oostelijke lidstaten ook afwijzen. En wat Mw Merkel precies wil weet niemand. Zij wil Macron steunen maar in hoeverre ten koste van Duitslands (financiële) positie is onduidelijk.

De verschillen in opvatting tussen de EU (en na de G20 top zullen we weten in hoeverre die gedeeld worden door de andere G20 landen) en de USA blijken steeds groter te worden.

De Verenigde Staten verklaren energie dominant te willen worden en hebben daarvoor ook de middelen. Zij zijn mede door hun steeds betere en goedkopere exploitatie technieken van hun enorme shale velden al selfsufficient maar willen nu ook op de exportmarkt van energie groeien. Nieuwe kerncentrales worden evenmin uitgesloten. En in de nieuwe wereld van steeds verder gaande automatisering, robotisering, zal de prijs en constante beschikbaarheid van energie juist een steeds belangrijker rol in de concurrentie positie van de wereldlanden gaan vervullen.

Niet alleen voor de ontwikkelde landen maar evenzeer voor de ontwikkelingslanden.

Paris in the spring,

de jacht op schuldverdeling

en

in Groot Brittannië: het kan verkeren

In mijn overwegingen houd ik me het liefst bezig met getallen.

Getallen, als ze tenminste op de juiste wijze tot stand zijn gekomen, zijn een goede basis om bijvoorbeeld de economische stand van zaken in de eurozone te beschouwen en ook in de Europese Unie als geheel.

In mijn vorige blog staan ze gerangschikt, de kerngetallen uit de voorjaarsnota van de Europese Commissie.

Zij geven het beeld dat de Europese Commissie zelf heeft voor de komende jaren.
Maar altijd blijft wat ik er over schrijf mijn persoonlijke amateuristische mening.

En ik ben bescheiden genoeg om toe te geven dat die persoonlijke mening er volkomen naast kan zitten en dat ik alleen probeer de handelswijzen van de Europese Unie (en de globale invloeden daarop) te begrijpen. Soms is dat zeer omstreden terrein.

Zo heb ik met stijgende verbazing de laatste weken de globale ontwikkelingen en die in de Europese Unie gelezen en aangehoord.

Dat valt niet in getallen en berekeningen te vatten.

Nadat Trump blijft insisteren op het nakomen van de overeengekomen 2% bijdrage van het GDP van de Europese Unie landen aan de in stand houding van de NATO en de omtrek bewegende reacties van de NATO landen daarop komt nu de toch al verwachte inslag dat Trump en dus de USA zich uit het Parijs Akkoord terugtrekt en nieuwe onderhandelingen erover wenst hetgeen door een aantal EU landen onmiddellijk wordt geweigerd.

Als ik het goed heb gaat het Trump hierbij niet zozeer over het klimaat maar over de verdeling van de lasten bij het terugdringen van de CO2 emissies.

Terwijl de USA tot 2030 voor 28% terugdringen van CO2 emissies zou moeten zorgen mogen China (en India) tot 2030 doorgaan met stijgende CO2 emissies die dan in 2030 zullen pieken (=het hoogste punt bereiken) en pas daarna zullen ook zij de emissies eveneens moeten terugdringen.

Na nu nog dertien jaar dus.

Trump is van mening dat daardoor de USA economie wordt benadeeld want vooral China is een belangrijke handelsconcurrent van de USA en de handelsbalans van de USA is sterk negatief, de USA voert dus veel meer in dan het uitvoert en daarin wil Trump verandering brengen.

De energie voorziening en de energiekosten spelen een steeds belangrijker rol in de productiekosten en dus de concurrentiepositie en de handelsbalans.

Want het Parijs Akkoord (geen verdrag want als verdrag zou het nooit door de USA senaat zijn goedgekeurd) heeft niet alleen een klimaat aspect maar ook een economisch en een politiek aspect.

En Trump wil dat de economische en concurrentiepositie van de USA niet door dit akkoord geschaad zouden worden.

Het politieke aspect ervan is uiteraard de globalisering die als consequentie heeft dat individuele landen politieke macht afstaan aan supranationale instellingen en verbindingen.

Het Parijs akkoord legt wereldwijde streefdoelstellingen vast die weliswaar niet dwingend zijn, want het zijn streefdoelstellingen, maar binden toch landen eraan.

In Nederland bijvoorbeeld zichtbaar omdat milieugroepen via de rechter proberen het behalen van die doelstellingen af te dwingen, hoewel het streefdoelstellingen zijn.

Want, terzijde gezegd, het voldoen aan die streefdoelstellingen eist dermate zware ingrepen in de economie dat bijvoorbeeld noch Nederland noch Duitsland er tot nu toe aan hebben kunnen voldoen en dat ondanks alle Duitse inspanning met wind en zonne energie de CO2 uitstoot daar is toegenomen bij een ook nog sterk stijgende energieprijs voor de consumenten en bedrijven (behalve de energie intensieve bedrijven die tot nu toe van de energie heffing zijn vrijgesteld omdat zij anders niet met het buitenland zouden kunnen concurreren).

En als de economie gaat groeien zal de uitstoot van CO2 daardoor onvermijdelijk toenemen, want meer productie en dienstverlening eist ook meer energie.

Dat geldt overigens evenzeer voor de ontwikkelingslanden waar de economische groei ook meer (zo goedkoop mogelijke) energie vergt.

Trump wil de USA niet hierin laten participeren tenzij het zoals hij zegt een gelijk speelveld is, d.w.z  voor elk land dezelfde voorwaarden en dat mist hij in het Parijs Akkoord.

Daarom wil hij het akkoord heronderhandelen.

Om dezelfde redenen wil hij multilaterale handelsovereenkomsten eveneens heronderhandelen. De USA belangen moeten hierin de eerste plaats innemen. Een andere benadering dan de vorige USA regering beoogde.

Toen Merkel, bierpul in de hand, dus verklaarde, dat Europa het heft zelf in handen moest nemen en niet meer op de USA kon rekenen, was dat een logische reactie daarop.

Want de Europese Unie, en Merkel is in de meeste gevallen de woordvoerder ervan, moet inderdaad onafhankelijk van de USA zijn eigen ecologische, politieke en economische lijnen uit kunnen zetten.

En het is duidelijk dat de USA een nationalistische politiek wil voeren en geen deel wil zijn van een globale regeling maar bilateraal wil onderhandelen.

Duitsland reageerde onmiddellijk door de banden met China te willen gaan aanhalen terwijl de kersverse President van Frankrijk de banden met India ging versterken.

In hoeverre het in die gevallen ging over de beide individuele landen of over de Europese Unie is mij niet duidelijk geworden.

Maar terug naar de Europese Unie en de eurozone.

De Europese Commissie is tevreden over de gang van zaken in de eurozone.

De eurozone vertoont een redelijke groei, de vooruitzichten zijn positief.

Maar is dat werkelijk zo.

De verschillen tussen de eurolanden zijn immers veel te groot en nemen steeds verder toe.

De steun aan de zwakke landen door de 60 miljard euro per maand geldpers en aankoop van staatsobligaties door de ECB vergroten die verschillen juist omdat sterke landen zoals Duitsland en Nederland door de lage eurokoers die er door veroorzaakt wordt en de 0 of negatieve leenrente ervan profiteren en een zeer sterk positieve handelsbalans opbouwen.

Dat leidt weer tot protesten vanuit Brussel en ook de USA die vindt dat Duitsland op die manier een currency politiek, wisselkoers politiek, voert hetgeen volgens internationale afspraken niet zou plaats mogen vinden.

En een positieve handelsbalans in het ene land veroorzaakt een negatieve handelsbalans in een ander land.

Maar Duitsland is niet de oorzaak hiervan maar wel de ECB geld politiek zoals steeds het Duitse verweer luidt.

En hoe Duitsland zijn eigen begrotingsoverschot besteedt is hun eigen zeggenschap en niet die van de EU.

Steeds verder gaan de integratie ballonnetjes en brainstormideeën over de toekomst van de eurozone die door het Europees parlement (dat zucht naar meer macht), de Europese Commissie en de zuidelijke landen en Frankrijk worden opgelaten en uitgesproken.

Hoe fraai ook verwoord, steeds is het belangrijkste doel uiteindelijk een herverdeling van de schulden en inkomsten, nieuw of oud, over alle eurolanden.

De finale nivellering.

Dat zou de problemen van de te grote verschillen oplossen.

Dat zou bij wijze van spreken Zuid Italië tot Beieren omvormen.

Maar geldverdeling is niet het probleem maar wel geld verdienen, plat gezegd.

En geld van noord naar zuid overbrengen helpt daar niets bij.

Wat al eeuwen lang niet lukt wordt niet op magische wijze mogelijk gemaakt door geldstromen noord zuid, vrees ik.

En, economische hervormingen, zie Griekenland, lijken er voornamelijk op neer te komen de gewone burgers uit te melken om een schijnbare verbetering op staatsniveau te tonen.

Maar des te minder kunnen die uitgemolken gewone burgers vervolgens aan belasting opbrengen.

En belastingen en heffingen is waarvan de staat leeft.

Want de staat zelf brengt niets op.

Die leeft van wat de bevolking verdient, of van de schulden die die staat maakt.

Volgende keer wat meer over die brainstorming en ballonnetjes.

Nu nog binnenskamers maar na de verkiezingen in Frankrijk en Duitsland zullen ze wel in concreter vorm terugkeren.

Want dan kunnen ze de uitslag van die verkiezingen niet meer beïnvloeden.

De kernvraag wordt: verandert de Europese Unie in een Superstaat met deelstaten (of regio's) of blijft het (en keert verder terug tot) een handelsblok van zelfstandige staten die enkele kerntaken (genoemd in het verdrag van Lissabon) gezamenlijk als EU uitvoeren.

De eurozone kan daarbij als speerpunt worden gebruikt: verdere integratie ervan op beheersniveau.

De ECB gaat onverdroten voort met de maandelijkse 60 miljard euro bijdrukken tot eind 2017 of, indien nodig (als de inflatie niet toeneemt?) zo lang als nodig wordt geacht.

Dat de rentetarieven door de ECB zullen worden verhoogd valt voor de toekomst niet te verwachten.

Terecht, zoals ik al tijden van mening ben, een verhoging van de rente zou de rente op nieuwe schulden voor vele eurolanden onbetaalbaar maken.

De ECB gaat ook het geld van afgeloste obligaties weer herinvesteren, d.w.z. ook daarvoor obligaties opkopen.

Voor Duitsland een zwaar te verteren signaal.

Maar wat vinden de bevolkingen zelf van de stand van zaken en de ontwikkelingen.

Hierna een paar tabellen uit het PEW voorjaarsonderzoek hierover.

Het is duidelijk dat de ontwikkelde landen pessimistisch zijn over de toekomstmogelijkheden van hun nageslacht, terwijl in de ontwikkelingslanden het tegenovergestelde wordt verwacht.

Als we de opinie van de bevolking zien over de economische toestand van hun land dan wordt het duidelijk dat de bevolkingen heel duidelijk die « north south divide » tonen.

Wat de Europese Commissie ook moge zeggen, de Duitse, Nederlandse en Zweedse bevolking zijn van mening dat de economische toestand in hun landen uitstekend is.

Daarentegen zijn de bevolkingen van Spanje, Italië, Frankrijk en Griekenland van mening dat die in hun landen bar slecht is.
Vandaar dat de zuidelijk landen zo aandringen op een financiëel verenigde eurozone, alles “eerlijk” delen.

Dat dat een oplossing zou zijn voor de verschillen?  

En dat het de kiezers zijn in een democratie en niet de elite die de wijsheid in pacht menen te hebben blijkt weer eens in Groot Brittannië waar de Tories, die op een grote meerderheid rekenden door de kiezers worden teruggefloten.

Met de Brexit in volle gang zal een moeilijk te vormen coalitie daar haar stempel op gaan drukken.

Is het niet overal in Europa (en in de USA) dat oude allianties onder vuur komen te liggen van kiezers met een afwijkende mening en dat daardoor manke of hinkende regeringscombinaties moeten worden gezocht die voor de oude machthebbers niet aantrekkelijk zijn.
Ook daar moet de Europese Unie rekening mee houden.